Λίγα λόγια για τον ελληνικής καταγωγής Ελία Καζάν (Ηλία Καζαντζόγλου), τον μεγάλο Ανατολίτη σκηνοθέτη που πέθανε σαν σήμερα το 2003, με στοιχεία από την αυτοβιογραφία του με τίτλο Μια ζωή (κυκλοφορεί στα ελληνικά από την Ελληνική Ευρωεκδοτική).
Στην Αμερική έφτασε με υπερωκεάνιο το 1913, ήταν τεσσάρων χρόνων όταν πρωτοαντίκρισε το Άγαλμα της Ελευθερίας.
Ο πατέρας του είχε αφήσει πίσω του την Κωνσταντινούπολη (εκεί γεννήθηκε ο Καζάν) παίρνοντας μαζί του το φόβο και τη νοοτροπία του Έλληνα που είχε μάθει να επιβιώνει στην τουρκοκρατούμενη Ανατολία. «Φυλαγόταν. Απέφευγε να μιλάει πολύ στους δρόμους, και έδειχνε σε όλο τον κόσμο το συμβιβαστικό του χαμόγελο. Έμαθε να εκμεταλλεύεται την εξυπνάδα του και κατάφερε να επιβιώσει χάρη στις πονηριές του και στα τεχνάσματά του».
Το όνειρο και η «μαύρη λίστα»
Η ζωή του νεαρού Ηλία ήταν μια διαρκής κόντρα με τον πατέρα του (που τον ήθελε έμπορο χαλιών στο οικογενειακό τους μαγαζί). «Έμαθα να κρύβω τις επιθυμίες μου. Ό,τι αγαπούσα και ήθελα πιο πολύ, έπρεπε να το παίρνω γρήγορα και χωρίς να με καταλαβαίνουν. Σιγά-σιγά έγινα σκληρός».
Ο Καζάν σε νεαρή ηλικία
Ο Καζάν μπήκε με πείσμα και οργή στη λεωφόρο του αμερικανικού ονείρου. Του πήρε λίγα χρόνια για να αναδειχτεί σε μία από τις μεγαλύτερες ιδιοφυΐες που περάσαν από το Μπρόντγουεϊ και το Χόλιγουντ, και μόνο λίγους μήνες για να γίνει η προσωποποίηση του μακαρθισμού: καταδότης φίλων και συντρόφων του.
Στα Όσκαρ του 1999, τη στιγμή που παραλάμβανε ένα βραβείο για το σύνολο του έργου του, δεν ήταν λίγοι αυτοί που επιδεικτικά δεν χειροκρότησαν.
Ο αντιφατικός Καζάν έφερε άνεμο ανανέωσης πρώτα στο Μπρόντγουεϊ και μετά στο Χόλιγουντ. Στηρίχτηκε στον ηθοποιό και ήταν πάντα ανοιχτός στο απρόσμενο που θα μπορούσε να απογειώσει την ερμηνεία του. Ζεστός και απλός, μαζί του τον έκανε να νιώσει τη διαφορά ανάμεσα στο να παίζει φυσικά ένα ρόλο από το να μπαίνει πραγματικά στο πετσί του ρόλου.
Ποτέ «action»
Στα κινηματογραφικά πλατό απέφευγε να φωνάζει «action» από τον τηλεβόα. «Ο Καζάν πλησίαζε τους ηθοποιούς και τους ζητούσε να γυρίσουν την πλάτη τους στο φακό, να “πάρουν τον χρόνο τους” και ν’ αρχίσουν να παίζουν όταν νιώσουν έτοιμοι», λέει ο Ελάι Ουάλας στο Α Letter to Elia.
Το 1932 βρέθηκε στο Group Theatre της Νέας Υόρκης κοντά στη Σέριλ Κρόφορντ, τον Λι Στράσμπεργκ και τον Κλίφορντ Όντετς. Εκεί κατάλαβε τη δύναμη της μεθόδου Στανισλάφσκι (που προϋπέθετε την ισχυρή και αληθινή σχέση ανάμεσα στον σκηνοθέτη, τον ηθοποιό και το ρόλο). Στο Group Theatre ήρθε σε επαφή με την αριστερή διανόηση της Νέας Υόρκης και έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, με το οποίο όμως σύντομα ήρθε σε ρήξη.
Η πορεία του ως σκηνοθέτη ήταν συναρπαστική.
Στις 3 Δεκεμβρίου του 1947, στην παρθενική παράσταση του Λεωφορείο ο πόθος με τον θυμωμένο νεαρό Μάρλον Μπράντο ως Κοβάλσκι, χάρισε στο Μπρόντγουεϊ μια από τις λαμπρότερες βραδιές της ιστορίας του. Τέσσερα χρόνια μετά, μετάφερε το έργο του Τενεσί Ουίλιαμς στον κινηματογράφο και το έκανε διάσημο.
Ο Ηλίας Καζάν, που θύμωνε όταν τον φώναζαν Ελία, άφησε πίσω του 2-3 παραστάσεις-σταθμούς για το θέατρο του 20ού αιώνα και 5-6 σπουδαίες ταινίες. Σε όλη του την καλλιτεχνική ζωή μόνο με τους ηθοποιούς ένιωσε ασφαλής. Ο Μπράντο, ο Ροντ Στάιγκερ, ο Τζέιμς Ντιν, ο Μοντγκόμερι Κλιφτ, η Εύα Μαρί Σεντ, ο Γουόρεν Μπίτι, η Τζέσικα Τάντι και πολλοί άλλοι ξεκίνησαν την καριέρα τους κάτω από το βλέμμα του.
- Πηγή: Δημήτρης Μπούρας / kathimerini.gr.
