Η πιο χειροπιαστή στις μέρες μας υπόμνηση της σύνδεσης του θεού Απόλλωνα με τον Πόντο είναι ίσως η κεφαλή του θεού που αποτελεί το έμβλημα του Απόλλωνα Καλαμαριάς, του ιστορικού συλλόγου των Ποντίων.
Το 1926, όταν ιδρύθηκε ο μουσικομορφωτικός σύλλογος, τα πρώτα τμήματα ήταν της μαντολινάτας και της χορωδίας, στα χνάρια του θεού του φωτός, της μουσικής και… της λύρας που αποτέλεσε την παρηγοριά των Ποντίων ακόμα και στις πιο δύσκολες ώρες του ξεριζωμού.
Μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση σε σχέση με το σωματείο και τον Απόλλωνα είναι ότι από τον πρώτο κιόλας χρόνο της λειτουργίας του διέθετε ομάδες νέων εθελοντών, οι οποίοι μετέφεραν σε κάθε γειτονιά της Καλαμαριάς τρόφιμα, φάρμακα και νερό, αποτελώντας κατά κάποιο τρόπο τον φύλακα-άγγελο του τόπου, δεδομένου ότι τότε η Καλαμαριά μαστιζόταν από την ελονοσία και άλλες αρρώστιες. Οι εθελοντικές εκείνες ομάδες του συλλόγου πρόσφεραν απλόχερα βοήθεια και ανακούφιση στους πάσχοντες με σήμα κατατεθέν τους τις φανέλες που είχαν κεντημένο το κεφάλι του Απόλλωνα.
Απολύτως συνυφασμένο θα συνάγει κάποιος, καθώς ο Απόλλωνας, ο θεός του φωτός, είναι αυτός που δίνει και προάγει την υγεία των ανθρώπων. Οι επιστήμονες άλλωστε επιβεβαιώνουν ότι μια από λατρείες του Απόλλωνα στον Πόντο ήταν και αυτή του Ιατρού.
Ας ακολουθήσουμε λοιπόν τα ίχνη του Θεού Απόλλωνα στον Πόντο…
Ο Απόλλων ήταν γιος του Δία και της Λητούς και δίδυμος αδελφός της Αρτέμιδος, εξού και η ονομασία Δίδυμα για το μαντείο της Μιλήτου. Αβέβαιη η προέλευση της λατρείας του, αν και πιθανοί τόποι εμφάνισής της θεωρούνται τα βορινά της Ελλάδας ή η Μικρά Ασία. Θεωρείται ωστόσο σχεδόν βέβαιο από τους ειδικούς ότι ο Απόλλωνας αρχικά δεν ήταν ελληνικός θεός, και αυτή την άποψη ενισχύει το γεγονός ότι στην Ιλιάδα του Ομήρου εμφανίζεται ως εχθρός των Ελλήνων και σύμμαχος των Τρώων.
Ο αρχαιολογικός χώρος των Διδύμων
Ακόμα κι αν δεν υπήρχε κανένα σημάδι της λατρείας του στον Πόντο, θα έπρεπε να την θεωρούμε δεδομένη κι αυτό γιατί οι περισσότερες παρευξείνιες ελληνικές εγκαταστάσεις ήταν κτίσματα Ιώνων –σε ελάχιστες περιπτώσεις Μεγαρέων– με πρωτοβουλία κυρίως της Μιλήτου, στην κυριότητα της οποίας ήταν το μαντείο των Διδύμων.
Συνεπώς, όλοι οι άποικοι από τη μητρόπολη γνώριζαν και λάτρευαν τον θεό Απόλλωνα, και ως εκ τούτου ζητούσαν τη συγκατάθεση και την ευλογία του πριν από την αναχώρησή τους για το μεγάλο και δύσκολο ταξίδι στη νέα πατρίδα. Μια πόλη μάλιστα στον Πόντο έφερε και το όνομα του θεού.
Πρόκειται για την Απολλωνία Ποντική, η οποία φαίνεται πως είχε κτισθεί κατά το έτος 610 π.Χ. και τα λείψανά της βρίσκονται στη σύγχρονη Σωζόπολη της Βουλγαρίας.
Στη μιλησιακή αποικία της Απολλωνίας, από την πρώτη κιόλας στιγμή της ίδρυσής της φαίνεται πως κτίστηκε ένας ναός αφιερωμένος στον θεό Απόλλωνα. Οι αρχαίοι συγγραφείς αναφέρονται σε αυτόν και συμπληρώνουν ότι στέγαζε ένα μεγάλο χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα, το οποίο φέρεται να είχε φιλοτεχνήσει ο Αθηναίος γλύπτης Κάλαμις.
Το άγαλμα αυτό προκαλούσε μεγάλη εντύπωση στους επισκέπτες, και μάλιστα ο Ρωμαίος στρατηγός Μάρκος Λούκουλλος το μετέφερε ως λάφυρο στη Ρώμη (το έτος 72/71 π.Χ.) και το τοποθέτησε στο Καπιτώλιο. Ο Ρωμαίος συγγραφέας Πλίνιος ο Πρεσβύτερος διασώζει ορισμένες λεπτομέρειες αναφορικά με το μέγεθος και την κατασκευή του αγάλματος.
Ευρήματα που συνδέονται με τον ναό του Απόλλωνα στην Απολλωνία Ποντική
Ακόμα βέβαια δεν έχει προσδιορισθεί επακριβώς η θέση του αρχαίου ναού του Απόλλωνα στην Απολλωνία Ποντική. Ο γρίφος που αντιμετωπίζουν οι επιστήμονες περιπλέκεται κυρίως λόγω της ανακάλυψης επιγραφικών κειμένων σε διάφορα σημεία τόσο της ίδιας της πόλης, όσο και εκτός αυτής. Τον Αύγουστο του 2015 η Βουλγαρική Ακαδημία Επιστημών παρουσίασε ευρήματα από ένα νησάκι κοντά στην αρχαία ελληνική αποικία της Απολλωνίας Ποντικής, που όπως υποστήριξαν τα μέλη της φέρνουν στο φως τον χαμένο ναό του Απόλλωνα.
Η σχετική τεκμηρίωση έρχεται μέσα από επιγραφική αφιέρωση προς τον θεό Απόλλωνα, γραμμένη στην αρχαϊκή.
Αν και υπάρχει μεγάλη σύγχυση στους επιστήμονες για το ποια ακριβώς από τις λατρείες του Απόλλωνα ήταν η πιο διαδεδομένη στην Απολλωνία, στην πλειοψηφία τους συγκλίνουν στο ότι η λατρεία του θεού Απόλλωνα Ιατρού έπαιζε σπουδαίο ρόλο σε όλες τις παρευξείνιες ελληνικές αποικίες.
Η πόλη που ήταν πιο κοντά στην Απολλωνία, ως προς τις στενές σχέσεις με τη μητρόπολη και το χαρακτήρα του πολιτισμού, ήταν η Ιστρία (ή Ίστρος). Χτίστηκε από Μιλήσιους αποίκους στα μέσα του 7ου π.Χ. και τα λείψανά της έχουν αποκαλυφθεί στις εκβολές του ποταμού Ίστρου (Δούναβη), από τον οποίο και έλαβε το όνομά της. Όπως μαρτυρούν και τα αρχαιολογικά στοιχεία, η πόλη αυτή (ή πιθανότατα ο παρακείμενος οικισμός της Οργάμης) είναι η πρώτη ελληνική εγκατάσταση σε ολόκληρη την επικράτεια του Εύξεινου Πόντου. Και εδώ η λατρεία του Απόλλωνα κυριαρχούσε, τουλάχιστον κατά τους πρώτους αιώνες από την ίδρυση του οικισμού.
Οι πληροφορίες δείχνουν ότι στην Ίστρια χτίστηκαν δύο ναοί αφιερωμένοι στον Απόλλωνα –ένας μετά τη δημιουργία της αποικίας και ένας κατά τους ελληνιστικούς χρόνους–, τα ίχνη των οποίων αναζητούν ακόμα οι αρχαιολόγοι.
Και στις υπόλοιπες πόλεις της δυτικής ακτής του Εύξεινου Πόντου αλλά και στα βόρεια παράλια όπου οι Μιλήσιοι είχαν αρχίσει να χτίζουν τις αποικίες τους από το β΄ μισό του 7ου αι. π.Χ, φαίνεται πως η λατρεία του Απόλλωνα ήταν εξαρχής θεσπισμένη.
Στην πόλη της Ολβίας η λατρεία του Απόλλωνα συμπίπτει με την ίδρυση του οικισμού (γύρω στο 590-570 π.Χ.), οπότε δημιουργείται και το πρώτο τέμενος (το λεγόμενο Δυτικό) στο οποίο οι αρχαιολογικές ανασκαφές έχουν αποκαλύψει δύο ιερά, το ένα αφιερωμένο στον Απόλλωνα Ιατρό και το δεύτερο στη Μητέρα των Θεών. Η ταύτιση του ναού με τη λατρεία του θεού έγινε χάρη στην ανακάλυψη μιας επιγραφής στη στέγη του, όπου αναγράφεται ΙΗΤΡΟΟΝ.
Στην πρωτεύουσα του βασιλείου του Κιμμερίου Βοσπόρου, το Παντικάπαιον (το οποίο σύμφωνα με τα πρόσφατα αρχαιολογικά ευρήματα φαίνεται να ιδρύθηκε την ίδια χρονική περίοδο με την Ολβία), χτίστηκε επίσης ένας περικαλλής περίπτερος ναός ιωνικού ρυθμού στην ακρόπολη. Ήταν αφιερωμένος στον θεό Απόλλωνα Ιατρό και φαίνεται ότι έπαιζε ρόλο… εγγυητή της συμμαχίας (ίσως αμφικτιονίας) μεταξύ των ιωνικών πόλεων του Κιμμερίου Βοσπόρου που είχαν συνασπισθεί υπό την αιγίδα της δυναστείας των Αρχαιανακτιδών του Παντικαπαίου το έτος 480 π.Χ., απαρτίζοντας το βασίλειο του Κιμμερίου Βοσπόρου.
Ένα νόμισμα με την επιγραφή ΑΠΟΛ φαίνεται πως κόβεται την ίδια εποχή, επιβεβαιώνοντας την ίδρυση της συμμαχίας των πόλεων του Βοσπόρου.
Δυστυχώς για τις υπόλοιπες πόλεις στα ανατολικά και νότια του Εύξεινου Πόντου δεν υπάρχουν επαρκείς πληροφορίες για τη λατρεία του Απόλλωνα, αν και τουλάχιστον για τη Φάσιδα και τη Σινώπη, μιλησιακές κτίσεις και οι δύο, δεν θα πρέπει να αποκλείουμε η αρχαιολογική σκαπάνη να ανακαλύψει ίχνη της λατρείας του στο μέλλον.
Επιμέλεια: Κατερίνα Καρύγιαννη.
- Τα επιστημονικά στοιχεία για τη λατρεία του Απόλλωνα στον Πόντο προέρχονται από τη Δικτυακή Εγκυκλοπαίδεια για την Ελληνική Ιστορία και τον Πολιτισμό στον Εύξεινο Πόντο του Ιδρύματος Μείζονος Ελληνισμού.
