Το πλούσιο παραδοσιακό και λαογραφικό υλικό του Συλλόγου Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού παρατηρούσε για αρκετό καιρό, το 1985, ένα αμούστακο παιδί σχεδόν 14 ετών, ο Βασίλης Πολατίδης, ο οποίος ήταν μέλος του συλλόγου αλλά βοηθούσε και συγγενικό του πρόσωπο στο κυλικείο του χώρου. Είχε παρατηρήσει ότι υπήρχαν όμορφες και ποικίλες ποντιακές ενδυμασίες, καθώς και διάφορα περιοδικά που αναφέρονταν στην αλησμόνητη πατρίδα. Αυτά είχαν κυκλοφορήσει κυρίως τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, αλλά προορίζονταν από το σύλλογο για… πέταμα.
Το ενδιαφέρον για την παράδοση, αλλά και η περιέργεια του έφηβου Βασίλη Πολατίδη τον οδήγησαν να ζητήσει άδεια από τον πρόεδρο του συλλόγου για να δει το υλικό, προτού αυτό πεταχτεί.
Μέσα σε κουτιά από γάλατα ΝΟΥΝΟΥ, σε υγρασία και αράχνες, όπως μας λέει, ο έφηβος ανακάλυψε έναν θησαυρό: σπανιότατα στοιχεία για τον Πόντο στις σελίδες των περιοδικών, αλλά και μοναδικούς δίσκους με ποντιακά τραγούδια.
Τα πήρε όλα σπίτι του, τα ξεκοκάλισε, και από τότε αφιέρωσε το μεγαλύτερο κομμάτι της ζωής του στο να ανακαλύπτει, να ερευνά, να συγκεντρώνει και να διασώζει οτιδήποτε αναφέρεται στην παράδοση και στη λαογραφία της πατρίδας των προγόνων του, τον Πόντο.
«Σε ηλικία 15-16 ετών είχα φτάσει από το πολύ διάβασμα και την ενασχόληση με τη λαογραφία του Πόντου σε σημείο να αμφισβητώ για διάφορα θέματα ακόμα και εμπειρότερους από εμένα. Να τους προκαλώ σε συζητήσεις σχετικά με αυτά και να ανταλλάσσουμε απόψεις», θυμάται ο Βασίλης Πολατίδης.
Το… μικρόβιο μπήκε από νωρίς
Η έμφυτη τάση του Βασίλη για την παράδοση, τη λαογραφία και εν γένει τον πολιτισμό του Πόντου είχε φανεί απ’ όταν ήταν παιδί, όταν ζούσε στο χωριό του, την Ευκαρπία Κιλκίς (στο Νέο Κορδελιό πήγε με τους γονείς του σε ηλικία 13 ετών).
Από 8 ετών άρχισε να μαθαίνει ποντιακούς χορούς στην Ευκαρπία από τον χοροδιδάσκαλο Ξιμύτ’, για τον οποίο ο Βασίλης λέει ότι συνήθιζε να βάζει δικές του φιγούρες στους χορούς, να δημιουργεί δικές του χορογραφίες και επινοήματα, κάποια από τα οποία δεν υπήρχαν στον Πόντο.
«Χόρευα στο σπίτι με τον παππού μου και παρατηρούσαμε ότι σε διάφορα σημεία ακολουθούσαμε διαφορετικά βήματα εγώ κι εκείνος. Αυτό με έκανε να συνειδητοποιήσω ότι χόρευαν διαφορετικά οι κάτοικοι μεταξύ των περιοχών του Πόντου. Επίσης, σε διάφορες συζητήσεις μου με γέροντες πρόσφυγες πρώτης γενιάς αντιλαμβανόμουν ότι υπήρχαν κάποιες διαφορές και στη διάλεκτο μεταξύ των περιοχών. Αυτό το καταλάβαινα πολύ καλά και στα ταξίδια μου, αλλά ακόμα και στο ίδιο το χωριό μου. Ένα χωριό περίπου 800 κατοίκων, στο οποίο μιλούσαν τρεις διαφορετικές ποντιακές διαλέκτους».
Σε ηλικία 22 ετών ο Βασίλης Πολατίδης ανέλαβε χοροδιδάσκαλος στον ποντιακό σύλλογο του χωριού Καμπάνης Κιλκίς. Συνολικά έχει διατελέσει χοροδιδάσκαλος σε πάνω από είκοσι ποντιακούς συλλόγους στους νομούς Θεσσαλονίκης και Κιλκίς.
«Όταν ανέλαβα χοροδιδάσκαλος στο Καμπάνης, επειδή ήμουν τελειομανής και για να βελτιώσω ακόμα περισσότερο τις γνώσεις μου γύρω από την παράδοση και τη λαογραφία, δίνοντας έμφαση στη μουσική και στο χορό, άρχισα να διαβάζω το Αρχείο του Πόντου από την Επιτροπή Ποντιακών Μελετών. Εκείνη την περίοδο πήρα και το πτυχίο μου στη βυζαντινή μουσική, κάτι που με βοήθησε επίσης πάρα πολύ στις μελέτες μου.
»Η μελέτη του Αρχείου του Πόντου ήταν ένα τεράστιο σχολείο για μένα, και με βοήθησε πάρα πολύ να πλουτίσω τις γνώσεις μου. Σε ηλικία 25 ετών είχα ήδη πάρα πολλές γνώσεις γύρω από την ιστορία και τη λαογραφία του Πόντου. Το έβλεπα στις συζητήσεις που έκανα. Έβλεπα ότι υπήρχε σε πολλούς έλλειψη γνώσης, και ολοένα και περισσότερο γινόμουν δέκτης πολλών ερωτημάτων».
Το kotsari.com και το έργο του Βασίλη Πολατίδη
Τότε αποφάσισε και δημιούργησε το site www.kotsari.com, το οποίο μετά από περίπου είκοσι χρόνια περιλαμβάνει (και παρουσιάζει στον κάθε ενδιαφερόμενο) το πλουσιότατο σχετικά με τον Πόντο λαογραφικό έργο που συγκέντρωσε όλο αυτό το διάστημα, με κόπο, πείσμα και τεράστια υπομονή ο Βασίλης Πολατίδης.
«Δεχόμουν πολλά e-mail με ερωτήματα σχετικά με τη λαογραφία και την παράδοση. Τα ομαδοποίησα, είδα τι ενδιαφέρει πολύ τον κόσμο και άρχισα να ψάχνω σε πηγές. Από αυτές προσπαθούσα να βγάλω την κεντρική ιδέα και να δίνω απαντήσεις. Έτσι έφτασε σήμερα το site να έχει περισσότερες από 10.000 σελίδες με ιστορικό και λαογραφικό υλικό σχετικά με τον Πόντο. Το μεγαλύτερο μέρος από αυτό είναι οπτικοποιημένο και υπάρχει στο youtube, ντυμένο με μουσική του Πόντου.
»Το να βρεις και να συνδέσεις το κατάλληλο υλικό εποχής για να φτιάξεις ένα βίντεο, δεν είναι δουλειά μισής ή μίας ώρας, αλλά μηνών ή και ενός έτους».
Στο kotsari.com ο Βασίλης Πολατίδης παρουσιάζει σε κάθε ενδιαφερόμενο τα εξής:
- Πληθώρα στοιχείων (κείμενα, ιστορικά στοιχεία, πληθυσμιακά, τους πρώτους οικιστές, δημογραφικά στοιχεία, επιφανή πρόσωπα, ασχολίες των κατοίκων κτλ.) για περίπου 100 χωριά, κωμοπόλεις, πόλεις και περιοχές του Πόντου πριν από τον ξεριζωμό. Πρόκειται, όπως λέει, για το μεγαλύτερο συγκεντρωμένο υλικό για μια περιοχή από κάθε άλλη πηγή, το οποίο συνοδεύεται από βίντεο, οπτικοακουστικό και φωτογραφικό υλικό.
- Καταγραφές μαρτυριών προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς για τη ζωή στον Πόντο, τα ήθη και τα έθιμα, τα γενεαλογικά τους δέντρα και τον ξεριζωμό.
Διαθέτει περίπου 100 μαρτυρίες, που προκειμένου να τις συγκεντρώσει με όλες τις λεπτομέρειες, χρειάστηκε να επισκεφθεί κάποιους ανθρώπους ακόμα και δέκα φορές.
- Περίπου 500 μουσικολαογραφικά βίντεο με χορούς από τον Πόντο, στο τέλος των οποίων γέροντες πρόσφυγες πρώτης γενιάς παίζουν λύρα και τραγουδούν.
- Βίντεο με ενδυμασίες ανά περιοχή του Πόντου και ανά περιόδους, με όλα τα εξαρτήματα της κάθε φορεσιάς. Έχει καταγράψει μέχρι στιγμής συνολικά δέκα διαφορετικές αντρικές και γυναικείες ενδυμασίες ανά περιοχή. Μάλιστα, κατέγραψε ότι η ζιπούνα, το γυναικείο ένδυμα, κρατάει από τα βυζαντινά χρόνια με διάφορες παραλλαγές.
- Περίπου 4.000 φωτογραφίες από τον Πόντο μέχρι την περίοδο του ξεριζωμού. Η παλαιότερη τραβήχτηκε το 1870 και αποτελεί μια οικογενειακή φωτογραφία.
Ένα μικρό δείγμα της δουλειάς του Β. Πολατίδη
«Πλέον μέσα από το kotsari.com με βρίσκει από μόνος του ο κόσμος και με προμηθεύει με οικογενειακό υλικό. Προσπαθώ να αξιοποιήσω οποιοδήποτε υλικό από τον Πόντο μένει σήμερα αναξιοποίητο. Πιστεύω ότι υπάρχει ακόμα πλουσιότατο ανεξάντλητο αναξιοποίητο υλικό μέσα σε συρτάρια. Χρειάζεσαι δύο-τρεις ζωές για να το εξαντλήσεις. Σε ό,τι αφορά τους χορούς, προσπαθώ μέσα από τα βίντεο να δείξω όχι μόνο τα βήματα, αλλά και να δώσω διάφορες πληροφορίες σχετικά με αυτούς. Όπως σε ποιες περιοχές χορεύονταν τότε αλλά και σήμερα στην Ελλάδα, από πού έλκει την ονομασία του ο κάθε χορός, αν είναι γνήσιος ελληνικός, δάνειο ή αντιδάνειο».
Λάθη και παραλείψεις σε ζητήματα λαογραφικού χαρακτήρα
Ο Βασίλης Πολατίδης δεν παραλείπει να αναφερθεί και σε ζητήματα λαογραφικού περιεχομένου, τα οποία δεν γνωρίζει σήμερα πολύς κόσμος, με αποτέλεσμα να γίνονται διάφορα λάθη σε εκδηλώσεις, κυρίως σε ό,τι αφορά τις ενδυμασίες, το χορό και το τραγούδι.
«Στον Πόντο δεν φορούσαν παντού και κατά περιόδους τις ίδιες ενδυμασίες. Οι φορεσιές άλλαζαν. Για παράδειγμα στην Τρίπολη, που είναι παραλιακή περιοχή, από ένα σημείο και μετά φορούσαν ευρωπαϊκά ρούχα. Στα χρόνια πριν από τον ξεριζωμό παραδοσιακά ρούχα φορούσαν κυρίως στις ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές.
»Θα πρέπει να δώσει πολύ μεγάλη προσοχή ο οργανωμένος ποντιακός χώρος στο κατά πόσο αναπαριστά σωστά την ενδυμασία, το χορό και το τραγούδι στις εκδηλώσεις.
»Επίσης, το νταούλι και η λύρα δεν παίζονταν ποτέ μαζί. Η λύρα είναι το όργανο του μουχαπετιού και σε αυτά δεν υπήρχε ποτέ νταούλι. Σε πανηγύρια, σε γάμους και γενικά σε ανοιχτές εκδηλώσεις έχουμε νταούλι και ζουρνά».
Σύμφωνα με τον Βασίλη Πολατίδη, σήμερα είναι πολύ μικρός ο αριθμός των ατόμων που ενδιαφέρονται και ασχολούνται ουσιαστικά με την παράδοση, τη λαογραφία, τα ιστορικά ντοκουμέντα και τις πηγές τους. Ωστόσο υπάρχουν αρκετοί Πόντιοι, και μάλιστα από διάφορα μέρη του πλανήτη, που ζητούν πληροφορίες. Στο kotsasri.com δέχεται ερωτήσεις από άτομα που διαβιούν στη Σουηδία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ, την Αυστραλία, την Κύπρο, την Ουκρανία, τη Ρωσία και αλλού.
Οι ρίζες του στον Πόντο και ο «Πύρριχος»
Από το Χαπές, τα Κοτύωρα, τη Νικόπολη, το Καρς, τον Καύκασο (Μετζιτλί), ακόμα και τη Μόσχα έλκουν την καταγωγή τους οι πρόγονοι του Βασίλη Πολατίδη.
Ο ίδιος σήμερα εργάζεται ως τραπεζικός υπάλληλος και έχει σπουδάσει λύρα, τσέλο και βιολοντσέλο. Δηλώνει ερευνητής της ποντιακής ιστορίας και λαογραφίας και με καμάρι αναφέρεται σε ένα ακόμα δημιούργημά του, τον Καλλιτεχνικό Χορευτικό Όμιλο «Πύρριχος», του οποίου είναι πρόεδρος.
«Το 2012 δημιούργησα τον “Πύρριχο”, ο οποίος ενσαρκώνει το όραμα που είχα για το πώς πρέπει να λειτουργεί ένα πολιτιστικό σωματείο, δηλαδή πέρα από το χορό να διδάσκεται η μουσική, η γλώσσα και η ενδυμασία του Πόντου. Στον “Πύρριχο” διδάσκω μαθήματα ποντιακής διαλέκτου».
Μεγάλο του επίτευγμα θεωρεί και το DVD Πόντος εν χορώ, το οποίο καταγράφει και παρουσιάζει περισσότερους από 60 χορούς, με τη μουσική λαϊκών οργανοπαικτών προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς.
Το DVD γυρίστηκε πριν από δέκα χρόνια και χορεύει σ’ αυτό ο Ποντιακός Σύλλογος Ελευθερίου-Κορδελιού, με επιμέλεια του ίδιου του Βασίλη Πολατίδη.
Ρωμανός Κοντογιαννίδης
- Τις φωτογραφίες μάς τις παραχώρησε ο Βασίλης Πολατίδης για τις ανάγκες του ρεπορτάζ.
