Η πρώτη αρμενική παρουσία στην Κριμαία χρονολογείται τον 8ο μ.Χ. αιώνα, όταν η χερσόνησος βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Πολλοί Αρμένιοι μάλιστα υπηρετούσαν στο βυζαντινό στρατό. Στους επόμενους αιώνες η αρμενική εγκατάσταση θα συνεχιστεί. Η ροή ενθαρρύνεται και από την καταπιεστική παρουσία των Σελτζούκων στη Δυτική Αρμενία. Η κατάκτηση της Κριμαίας από τους Μογγόλους τον 13ο αιώνα δεν δημιουργεί προβλήματα στην αναπτυγμένη οικονομική δραστηριότητα του αρμενικού στοιχείου, το οποίο ήδη από τον 14ο αιώνα αποτελεί τη δεύτερη μεγαλύτερη εθνική οντότητα στην περιοχή, μετά τους Τατάρους.
Πολλοί από αυτούς χρησιμοποιούν την αρμενική γραφή, παράλληλα με τη γλώσσα τους. Την περίοδο αυτή εμφανίζονται και οι Γενοβέζοι.
Σύμφωνα με γενοβέζικες πηγές, το 1316 στην Κάφφα (Θεοδοσία) λειτουργούσαν αρμενικές εκκλησίες, δύο ορθόδοξες και μία καθολική. Το γεγονός ότι η δυτική Αρμενία αποτελούσε θέατρο πολεμικών συγκρούσεων μεταξύ διαφορετικών λαών, ωθεί όλο και περισσότερους Αρμενίους σε μετανάστευση. Ο αρμενικός πληθυσμός της Κριμαίας αυξάνεται σε τέτοιο βαθμό, ώστε σε Δυτικές πηγές, αλλά και γενικότερα, να αποκαλείται «Θαλάσσια Αρμενία». Το 1330 προσμετρούνται 44 αρμενικές εκκλησίες. Το 1358 ιδρύεται η μονή του «Σουρπ Χατς» (Τιμίου Σταυρού), η οποία θα εξελιχθεί σε πνευματικό κέντρο και τόπο προσκυνήματος για αιώνες.
Από τα τέλη του 15ου αιώνα κοντά στο Μοναστήρι υπήρχε το αρμενικό χωριό Καζαράτ. Στο «Σουρπ Χατς» πιθανολογείται και η ονομασία Σουρκάτ, που δόθηκε στη δεύτερη σε αρμενικό πληθυσμό πόλη της Κριμαίας, με αρμενικά σχολεία και εκκλησίες. Πρώτη ήταν η Κάφφα με δεκάδες αρμενικούς χριστιανικούς ναούς και σχολεία, με έντονη οικονομική και πολιτιστική δραστηριότητα. Σύμφωνα με χειρόγραφες μαρτυρίες, εκεί χτίστηκε η μονή Καμτσάκ.
H κατάσταση αλλάζει δραματικά όταν το «Κριμαϊκό Χανάτο» γίνεται κτήση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1475. Οι νέοι κατακτητές ακολουθούν πολιτική διώξεων κατά των χριστιανών. Δεκάξι αρμενικές εκκλησίες μετατρέπονται σε τεμένη. Πολλοί Αρμένιοι εξοντώνονται, γίνονται σκλάβοι ή εξαναγκάζονται να εγκαταλείψουν την περιοχή.
Αρμενικοί πληθυσμοί παραμένουν στις πόλεις Κάφφα, Σουρκάτ, Καρασουμπαζάρ, Μπαλακλάβα, Γκέζλεφ, Περεκόπ.
Η άφιξη των Ρώσων τρεις αιώνες αργότερα δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για την οργάνωση και ανάπτυξη των αρμενικών κοινοτήτων. Ο θρησκευτικός ηγέτης των Αρμενίων της Ρωσίας Χοβσέπ Αργουτιάν εξασφαλίζει Τσαρικό Διάταγμα, με το οποίο παραδίδονται στους Αρμενίους οι μισοερειπωμένες πόλεις Παλαιά Κριμαία και Θεοδοσία. Εξασφαλίζονται προνόμια και άδεια για λειτουργία δημαρχείου. Ο πληθυσμός των Αρμενίων τον 19ο αιώνα ολοένα και αυξάνεται. Παρατηρείται οικονομική και πολιτιστική άνθηση, με την εκκλησία να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Η Μονή Σουρπ Χατς πριν ανακαινιστεί
Το 1816 ιδρύεται το πρώτο αρμενικό σχολείο στο Καρασουμπαζάρ και το 1858 το εκπαιδευτήριο Χαλιπιάν, κτισμένο βάσει σχεδίων του Γαβριήλ Αϊβαζόφσκι. Σ’ αυτό λειτουργεί τυπογραφείο, που ασχολείται με μεταφράσεις βιβλίων και περιοδικές εκδόσεις. Στο περιβάλλον αυτό αναδεικνύονται σπουδαίες μορφές της αρμενικής τέχνης, όπως ο διεθνούς φήμης ζωγράφος-θαλασσογράφος Οβανές Αϊβαζόφσκι, ο μουσικοσυνθέτης Αλεξάντερ Σπεντιαριάν,1 ο μουσικοδιδάσκαλος-συνθέτης Κρισταπόρ Καρά-Μουρζά και ο θεμελιωτής της αρμενικής ζωγραφικής με ιστορική θεματολογία Βαρτκές Σουρενιάντς.
Ο τάφος του μεγάλου ζωγράφου Οβανές Αϊβαζόφσκι στη Θεοδοσία
Η Κριμαία θα δεχτεί πολλούς πρόσφυγες από την τουρκοκρατούμενη Αρμενία και άλλες περιοχές της Τουρκίας κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας, μεταξύ 1915 και 1923. Το 1919 σοβιετοποιείται. Το 1930, όταν προσδιορίζεται ως «Αυτόνομη Κριμαϊκή Σοσιαλιστική Δημοκρατία», ο αρμενικός πληθυσμός έχει ήδη μειωθεί στις 13.000. Θα συρρικνωθεί περισσότερο, όταν τον Ιούνιο του 1944 ο Λαβρέντι Μπέρια, κομισάριος Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΣΣΔ και δεξί χέρι του Στάλιν, διατάζει τον εκτοπισμό 37.000 Αρμενίων, Ελλήνων2 και Βουλγάρων. Η αρμενική ζωή θα αναδιοργανωθεί το 1989, με τη λειτουργία της «Χάι Λούις» (Αρμενικό Φως), μιας από τις πρώτες εθνικές πολιτιστικές οργανώσεις της χερσονήσου.
Το 1996, μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, μετονομάζεται σε Ένωση Κριμαίων Αρμενίων. Στις μέρες μας αποτελεί ένα από τα 14 τοπικά γραφεία που συντονίζονται από το Εθνικό Συμβούλιο των Κριμαίων Αρμενίων.
Η Ένωση έχει την εποπτεία του Εθνολογικού και Πολιτιστικού Κέντρου «Λούις» (Φως) και εκδίδει τη μηνιαία εφημερίδα Περιστέρι του Μασίς. Το 1998 ιδρύεται το πρώτο αρμενικό Γυμνάσιο στη Συμφερόπολη. Αρμενικές εκκλησίες λειτουργούν στην πόλη αυτή, τη Γιάλτα και την Ευπατορία. Επίσης, πολλοί Αρμένιοι είναι συγκεντρωμένοι στο Αρμιάνσκ, το Κερτς, τη Σεβαστούπολη και το Σουντάκ. Το αρμενόφωνο πρόγραμμα «Παρέβ» εκπέμπεται από την τοπική τηλεόραση δύο φορές το μήνα, ενώ υπάρχουν και ραδιοφωνικές εκπομπές σε καθημερινή βάση. Σήμερα υπολογίζεται ότι στην Κριμαία ζουν περίπου 25.000 Αρμένιοι, συνεχιστές μιας πλούσιας και δημιουργικής παράδοσης.
————
1. Το όνομά του έχει δοθεί στην Όπερα του Ερεβάν.
2. Οι Έλληνες, Δωριείς και Ίωνες, εμφανίζονται στην Κριμαία τον 5ο π.Χ. αιώνα και δημιουργούν αποικίες.
Ζακ Νταματιάν
- Αναδημοσίευση από το περ. Αρμενικά, τ. 83, Οκτ.-Δεκ. 2014.
