Την παραμονή της μεγάλης γιορτής της Μεγαλόχαρης στην Τήνο, τα πλήθη των πιστών συνέρρεαν με τα βαπόρια από διάφορα μέρη της Ελλάδος για να προσκυνήσουν την Παναγιά. Μέσα σ’ αυτήν τη λαοθάλασσα, τριγύριζαν και Ιταλοί πράκτορες προκειμένου να συλλέξουν και να δώσουν πληροφορίες στον Ιταλό Γενικό Διοικητή Δωδεκανήσου Ντε Βέκι για τη θέση των ελληνικών πολεμικών πλοίων και κυρίως για το καταδρομικό «Έλλη», που ήταν αγκυροβολημένο ανοικτά του λιμανιού.
Ο κόσμος ανύποπτος σηκώθηκε το πρωί της επομένης, ανήμερα της Παναγιάς, για να πάει στην εκκλησία να προσκυνήσει. Την ώρα εκείνη ο Ντε Βέκι δίνει εντολή στον διοικητή του ναυλοχούντος στη Λέρο ιταλικού στόλου να κτυπήσει.
Ο Ιταλός ναύαρχος μεταβιβάζει τη διαταγή στον πλοίαρχο ενός υποβρυχίου που περιπολούσε ανοικτά της Τήνου, κι εκείνος επιτίθεται εν καιρώ ειρήνης απροειδοποίητα και απρόκλητα κατά της «Έλλης».
Η ώρα ήταν περίπου 08:30 όταν ένας δυνατός κρότος συγκλόνισε το «Έλλη». Ύστερα ένας δεύτερος, ένας τρίτος κρότος, που ακούστηκαν κοντά στην προκυμαία. Ο κόσμος που βρισκόταν κοντά στο λιμάνι, πανικοβλήθηκε.
Στο «Έλλη», ο κυβερνήτης του σκάφους –πλοίαρχος Β.Ν. Άγγελος Χατζόπουλος– διέταξε συναγερμό και έτρεξε να δει ο ίδιος τι ακριβώς συμβαίνει. Έκπληκτος βλέπει το πλοίο κτυπημένο να γέρνει, και στο λιμενοβραχίονα να ακούγονται οι εκρήξεις από δύο άλλες τορπίλες. Προλαβαίνει και τηλεγραφεί αμέσως στην Αθήνα και αναφέρει το συμβάν. Ο κόσμος στην Τήνο αλλόφρων τρέχει στο Ναό της Παναγίας όπου βρίσκει καταφύγιο και προσεύχεται ζητώντας τη βοήθεια της Μεγαλόχαρης.
Η αντίδραση της Αθήνας και η απόκρυψη της αλήθειας
Στην Αθήνα ο πρωθυπουργός Μεταξάς καλεί τον υφυπουργό Ναυτικών Ιπποκράτη Παπαβασιλείου και του λέει για το συμβάν: «Γνωρίζουμε τον δράστη, αλλά δεν πρέπει να οξύνουμε την κατάσταση. Ας κάνουμε πως δεν καταλάβαμε τίποτα και ας μην δείξουμε πανικό». Ταυτόχρονα ο υφυπουργός Τύπου Θεολόγος Νικολούδης εκδίδει ανακοίνωση στην οποία μεταξύ άλλων αναφέρει ότι η τορπίλη έπληξε το “Έλλη” στο λεβητοστάσιο, το οποίο εξερράγη, και η πυρκαγιά που εκδηλώθηκε μεταδόθηκε στο εσωτερικό του πλοίου και το πλήρωμα αναγκάστηκε να το εγκαταλείψει.
Τραυματίες ναύτες του καταδρομικού «Έλλη»
Λίγο μετά, στις 09:45, το πλοίο βυθίστηκε. Στην ίδια ανακοίνωση αναφέρθηκε ότι υπήρξε ένας νεκρός, ο κελευστής μηχανικός Παπανικολάου, και 29 τραυματίες. Μεταξύ του αστικού πληθυσμού, «μία γυναίκα αρμενικής καταγωγής εμωλωπίσθη επί της προκυμαίας και ένας άνδρας απέθανε συνεπεία καρδιακής προσβολής».
Η κυβερνητική ανακοίνωση σκοπίμως απέκρυπτε την εθνικότητα του υποβρυχίου που έπληξε το «Έλλη», αν και γνώριζε τον δράστη. Μια Επιτροπή από ανώτατους αξιωματικούς (Καββαδίας, Χατζόπουλος και Δούσης) έβαλε δύτες και ανέσυραν από το βυθό τεμάχια των τορπιλών. Στο πόρισμά τους κατέληγαν ότι «το “Έλλη” εβυθίσθη παρά ιταλικών τορπιλών βληθεισών υπό ιταλικού υποβρυχίου».
Οι αδιανόητοι ισχυρισμοί των Ιταλών και οι πραγματικές επιδιώξεις τους
Το θράσος των Ιταλών ήταν απύθμενο. Παρά τις διαβεβαιώσεις που έδινε η κυβέρνηση για την άγνωστη εθνικότητα του υποβρυχίου, για να μην οξύνει την κατάσταση, οι Ιταλοί γίνονταν περισσότερο επιθετικοί. Σύμφωνα με το υπ. Αριθ. 121/16-8-1940 τηλεγράφημα του πρεσβευτή μας στη Ρώμη Ιωάννη Πολίτη: «Η Ιταλία επιδιώκει να αναγάγη την Ελλάδα διά τρομοκρατήσεως από τούδε εις την διαδικασίαν των εδαφικών συζητήσεων και παραχωρήσεων εν Ηπείρω ή να επιτύχη ορισμένα στρατηγικά πλεονεκτήματα εν τω θαλασσίω αγώνι ή και αμφότερα…».
Ταυτόχρονα στη Ρώμη ο εκπρόσωπος Τύπου της ιταλικής κυβέρνησης σε δηλώσεις του προς τους ξένους ανταποκριτές τόνιζε ανερυθρίαστα ότι η βύθιση της «Έλλης» είναι τέχνασμα των Άγγλων για να αναστατώσουν τα Βαλκάνια και να δηλητηριάσουν τις ελληνοϊταλικές σχέσεις!
Έφερε σαν απόδειξη ότι αμέσως μετά το συμβάν έσπευσαν πρώτοι οι Άγγλοι, πριν παρέλθει ο αναγκαίος χρόνος για την εξακρίβωση, και διά του ραδιοφώνου ανακοίνωσαν ότι στην περιοχή της Τήνου δεν βρισκόταν την ημέρα εκείνη δικό τους υποβρύχιο. Υπογράμμιζε επίσης ότι «η Ιταλία, πιστή εις τας γνωστάς ιταλικάς παραδόσεις τιμιότητος, εχρειάσθη τρεις ημέρας δια να εξακριβώση και να βεβαιώση σήμερον ότι το Επιτελείον ουδεμίαν ενέργειαν τορπιλισμού αναφέρει και ότι ουδέν ιταλικόν υποβρύχιον ευρίσκετο εκεί…».
Στις 18 Αυγούστου το ιταλικό πρακτορείο «Στέφανι» μεταδίδει από τη Ρώμη ότι ο τορπιλισμός της «Έλλης» έξω από το λιμάνι της Τήνου είναι προβοκάτσια των Άγγλων σε βάρος των Ιταλών.
«Έλλη» για πάντα
Το «Έλλη», 2.600 τόνων, ναυπηγήθηκε στη Φιλαδέλφεια των ΗΠΑ το 1912 για λογαριασμό των Κινέζων. Αγοράστηκε από την Ελλάδα το 1914 και εντάχθηκε στον στόλο μας μαζί με το θωρηκτό «Αβέρωφ», το οποίο είχε ναυπηγηθεί στο Λιβόρνο για λογαριασμό των Τούρκων. Ανέπτυσσε ταχύτητα 20 κόμβων.
Μετά τη λήξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, το Συνέδριο Ειρήνης των Παρισίων παραχώρησε το 1947 στη χώρα μας το ιταλικό πολεμικό «Ευγένιος της Σαβοΐας» υπό μορφή επανορθώσεως. Το πλοίο, αφού επισκευάστηκε και ανανεώθηκε ο εξοπλισμός και τα οπλικά του συστήματα, εντάχθηκε στο Στόλο μας ως «Έλλη», σε ανάμνηση του βυθισθέντος στην Τήνο εύδρομου πλοίου μας.
Τάσος Κ. Κοντογιαννίδης
