Δεν είχαν συμπληρωθεί ούτε πέντε χρόνια από το γάμο τους όταν ο αυτοκράτορας ήταν νεκρός, η δεύτερη σύζυγός του έπαιρνε το δρόμο της εξορίας και η πρώτη, παραμερισμένη γυναίκα του καταλάμβανε το θρόνο της Τραπεζούντας.
Η ιστορία της Ειρήνης Παλαιολογίνας και του Βασιλείου Μεγάλου Κομνηνού θα μπορούσε να αποτελεί σενάριο ιστορικού δράματος: ένας πολιτικός γάμος, μια δεύτερη Ειρήνη, μια αμφισβητούμενη ένωση, η οργή του Πατριαρχείου, ένας θάνατος υπό τη σκιά του δηλητηρίου και μια αυτοκρατορία που βυθίστηκε στην εσωτερική σύγκρουση ενώ οι εχθροί της βρίσκονταν ήδη έξω από τα τείχη.
Πίσω από το σχεδόν μυθιστορηματικό περίβλημα, όμως, βρισκόταν μια σκληρή αναμέτρηση για την εξουσία: η επιρροή της Κωνσταντινούπολης απέναντι στις παλιές οικογένειες και τη δυναστική νομιμότητα των Μεγάλων Κομνηνών.
Ένας γάμος ανάμεσα σε δύο αυτοκρατορικές αυλές
Ο χρονικογράφος της Τραπεζούντας Μιχαήλ Πανάρετος καταγράφει ότι η Ειρήνη Παλαιολογίνα έφθασε από την Κωνσταντινούπολη στις 12 Σεπτεμβρίου και πέντε ημέρες αργότερα, στις 17 Σεπτεμβρίου 1335, παντρεύτηκε τον αυτοκράτορα Βασίλειο Μέγα Κομνηνό.
Η Ειρήνη ήταν νόθα κόρη του Βυζαντινού αυτοκράτορα Ανδρόνικου Γ’ Παλαιολόγου. Ο γάμος της δεν αποτελούσε απλώς οικογενειακή υπόθεση. Επισφράγιζε την προσέγγιση του Βασιλείου με την αυλή της Κωνσταντινούπολης, η οποία είχε υποστηρίξει την άνοδό του στο θρόνο της Τραπεζούντας.
Ο ίδιος είχε καταλάβει την εξουσία το 1332, ανατρέποντας τον ανήλικο ανιψιό του Μανουήλ Β’, ο οποίος αργότερα δολοφονήθηκε. Η σύνδεση με τους Παλαιολόγους πρόσφερε, επομένως, πολύτιμο πολιτικό κύρος σε έναν ηγεμόνα που είχε αναδειχθεί μέσα από μία ακόμη αιματηρή δυναστική κρίση.
Η «άλλη» Ειρήνη
Η αυτοκρατορική ένωση δεν άντεξε. Ο Βασίλειος διατηρούσε σχέση με μια γυναίκα από την τοπική αριστοκρατία, η οποία ονομαζόταν επίσης Ειρήνη και έμεινε γνωστή ως Ειρήνη Τραπεζουντία.
Το ζευγάρι είχε ήδη αποκτήσει δύο γιους, τον Αλέξιο και τον Ιωάννη. Ο δεύτερος θα μετονομαζόταν αργότερα σε Αλέξιο και θα γινόταν ένας από τους μακροβιότερους αυτοκράτορες της Τραπεζούντας, ο Αλέξιος Γ’ Μέγας Κομνηνός.
Περί το 1339, ο Βασίλειος απομάκρυνε την Ειρήνη Παλαιολογίνα από τα ανάκτορα και προχώρησε σε γάμο με την Τραπεζουντία.
Η κανονικότητα της διάλυσης του πρώτου γάμου παραμένει αμφισβητούμενη και η νέα ένωση αντιμετωπίστηκε από την Κωνσταντινούπολη ως παραβίαση των εκκλησιαστικών κανόνων.
Ο Πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ’ Καλέκας αντέδρασε έντονα και κάλεσε τον μητροπολίτη και τον κλήρο της Τραπεζούντας να αποκαταστήσουν τη νομιμότητα. Κατά την αφήγηση του ιστορικού Γουίλιαμ Μίλερ, το κοινό όνομα των δύο γυναικών πρόσφερε στον τοπικό κλήρο μια μάλλον βολική ασάφεια: στις ακολουθίες μπορούσαν να μνημονεύουν απλώς την «Ειρήνη», χωρίς να διευκρινίζουν ποια από τις δύο θεωρούσαν αυτοκράτειρα.
Πίσω από το συζυγικό σκάνδαλο διαγραφόταν ήδη μια ευρύτερη πολιτική σύγκρουση. Η Παλαιολογίνα εκπροσωπούσε το δεσμό με την Κωνσταντινούπολη, ενώ η Τραπεζουντία ήταν συνδεδεμένη με την τοπική αριστοκρατία και είχε χαρίσει στον Βασίλειο διαδόχους.
Ο αιφνίδιος θάνατος και η σκιά του δηλητηρίου
Στις 6 Απριλίου 1340 ο Βασίλειος πέθανε αιφνιδίως, έπειτα από σύντομη ασθένεια. Οι πηγές διέσωσαν την υποψία ότι είχε δηλητηριαστεί από την παραμερισμένη πρώτη σύζυγό του.
Η δολοφονία ωστόσο δεν αποδείχθηκε ποτέ. Η ταχύτητα με την οποία κινήθηκε η Ειρήνη Παλαιολογίνα μετά το θάνατό του ενίσχυσε τις φήμες, δεν αποτελεί όμως από μόνη της απόδειξη ενοχής.
Η Ειρήνη μπήκε αμέσως στα ανάκτορα και ανέλαβε την εξουσία στο όνομά της. Παράλληλα, εξόρισε στην Κωνσταντινούπολη την Ειρήνη Τραπεζουντία και τους δύο γιους της, θέτοντας εκτός Τραπεζούντας τους άμεσους δυναστικούς αντιπάλους της.
Εντούτοις, η νέα αυτοκράτειρα αντιμετώπιζε ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Δεν ανήκε στη δυναστεία των Μεγάλων Κομνηνών και δεν είχε αποκτήσει παιδί με τον Βασίλειο. Αναζήτησε στήριγμα στην Κωνσταντινούπολη και ζήτησε από τον πατέρα της να της στείλει σύζυγο, ο οποίος θα αναλάμβανε μαζί της τη διακυβέρνηση.
Ο Ανδρόνικος Γ’ βρισκόταν μακριά από την πρωτεύουσα και πέθανε τον Ιούνιο του 1341, προτού προλάβει να δώσει λύση. Ο Μιχαήλ Μέγας Κομνηνός, που εστάλη αργότερα για να παντρευτεί την Ειρήνη και να αναλάβει το θρόνο, έφθασε στην Τραπεζούντα όταν πλέον η εξουσία της είχε καταρρεύσει.
Η εμφύλια σύγκρουση έφθασε έως τον Άγιο Ευγένιο
Η βασιλεία της Ειρήνης δίχασε τις μεγάλες αριστοκρατικές οικογένειες. Στο πλευρό της βρέθηκαν οι Αμυτζαντάριοι, ενώ απέναντί της τάχθηκαν οι Σχολάριοι και ισχυρές οικογένειες όπως οι Μειζομάτες, οι Δωρανίτες, οι Καβασίτες και οι Καμαχηνοί.
Οι αντίπαλοί της οχυρώθηκαν στη μονή του Αγίου Ευγενίου, μετατρέποντας ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα της Τραπεζούντας σε στρατιωτικό ορμητήριο. Προς ενίσχυση της αυτοκράτειρας έφθασε από τα Λίμνια ο μέγας δουξ Ιωάννης, του οποίου οι δυνάμεις επιτέθηκαν στη μονή.
Ο Άγιος Ευγένιος παραδόθηκε στις φλόγες και υπέστη μεγάλες καταστροφές. Οι στασιαστές ηττήθηκαν, οι επικεφαλής τους συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στα Λίμνια, όπου εκτελέστηκαν τον επόμενο χρόνο.
Η επικράτηση της Ειρήνης αποδείχθηκε πρόσκαιρη. Η εσωτερική αποσύνθεση είχε αποδυναμώσει την άμυνα της αυτοκρατορίας και οι Τουρκομάνοι της Άμιδος εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση.
Μια πρώτη επίθεσή τους αποκρούστηκε στο Παρχάρι. Στις 4 Ιουλίου 1341, όμως, επέστρεψαν. Οι δυνάμεις της Τραπεζούντας υποχώρησαν και ακολούθησαν σφαγή και γενικευμένος εμπρησμός της πόλης. Ο Πανάρετος αναφέρει ότι χάθηκαν πολλοί άνθρωποι, ανάμεσά τους γυναίκες και παιδιά, ενώ μετά την καταστροφή ξέσπασε επιδημία, την οποία αποδίδει στην αποφορά των καμένων ανθρώπων και ζώων.
Η μοναχή που ήρθε από τη Λαζία
Την ώρα που η Ειρήνη Παλαιολογίνα έχανε τον έλεγχο, μια νέα διεκδικήτρια εμφανιζόταν στη Λαζία. Ήταν η Άννα Αναχουτλού, αδελφή του Βασιλείου και γνήσιο μέλος της δυναστείας των Μεγάλων Κομνηνών, η οποία εγκατέλειψε τη μοναστική ζωή για να διεκδικήσει το θρόνο.
Η Άννα αναγνωρίστηκε από τους Λαζούς, τους Τζάνους και τους κατοίκους των επαρχιών ως νόμιμη κληρονόμος. Στις 17 Ιουλίου 1341 μπήκε στην Τραπεζούντα με τους υποστηρικτές της και ανακηρύχθηκε αυτοκράτειρα.
Η Ειρήνη Παλαιολογίνα αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το θρόνο έπειτα από περίπου δεκαπέντε μήνες βασιλείας. Στις 10 Αυγούστου επιβιβάστηκε σε φραγκικό πλοίο και στάλθηκε πίσω στην Κωνσταντινούπολη. Από εκεί και πέρα, τα ίχνη της χάνονται από τις πηγές.
Η τελευταία ανατροπή
Η μεγάλη ειρωνεία της ιστορίας ήρθε οκτώ χρόνια αργότερα. Η Ειρήνη Τραπεζουντία, την οποία η Παλαιολογίνα είχε εξορίσει μαζί με τα παιδιά της, επέστρεψε στην Τραπεζούντα τον Δεκέμβριο του 1349.
Μαζί της βρισκόταν ο γιος της Ιωάννης, ο οποίος ανέβηκε στον θρόνο ως Αλέξιος Γ’ Μέγας Κομνηνός και βασίλεψε έως το 1390. Η μητέρα του διατήρησε ενεργό πολιτικό ρόλο, συμμετείχε ακόμη και σε εκστρατεία εναντίον στασιαστών και μνημονεύεται στις πηγές μέχρι το 1381.
Η γυναίκα που είχε απομακρυνθεί ως ανεπιθύμητη αντίζηλος είδε τελικά τον γιο της να κυριαρχεί στην Τραπεζούντα επί τέσσερις δεκαετίες.
Η ιστορία των δύο Ειρηνών δεν είναι απλώς ένα μεσαιωνικό δράμα ζήλιας και εκδίκησης. Αποκαλύπτει πώς οι δυναστικοί γάμοι λειτουργούσαν ως εργαλεία διπλωματίας, πώς η Εκκλησία εμπλεκόταν στην πολιτική νομιμοποίηση και πώς η σύγκρουση ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και τις τοπικές δυνάμεις μπορούσε να φέρει ένα κράτος στα όρια της κατάρρευσης.
Σημείωση για τη χρονολογία: Η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού τοποθετεί τον γάμο στο 1336. Ωστόσο, η χρονολογική ένδειξη του Μιχαήλ Πανάρετου –έτος 6844, τέταρτη ινδικτιώνα, μαζί με τις αναφερόμενες ημέρες της εβδομάδας– αντιστοιχεί στον Σεπτέμβριο του 1335 κατά το Ιουλιανό ημερολόγιο. Τη χρονολόγηση αυτή ακολουθεί και σημαντικό μέρος της νεότερης βιβλιογραφίας.
| ΠΗΓΕΣ |
