Ο Μακεδονικός Αγώνας λειτούργησε ως διέξοδος και σημείο αναγέννησης για μια ολόκληρη γενιά που βίωνε τον μαρασμό και την αδράνεια μετά την ήττα του 1897, στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο – σύντομη πολεμική σύρραξη μεταξύ της Ελλάδας και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που ξέσπασε τον Απρίλιο του 1897 με αφορμή το Κρητικό Ζήτημα και διήρκεσε μόλις ένα μήνα–, που είναι γνωστός και ως «Ατυχής Πόλεμος».
Για τον αξιωματικό Αθανάσιο Σουλιώτη (1878-1945) και τον διπλωμάτη Ίωνα Δραγούμη (1878-1920), η Μακεδονία πρόσφερε μια φυγή από τους περιορισμένους ορίζοντες της ελλαδικής πρωτεύουσας, την οποία θεωρούσαν επαρχιώτικη και αποκομμένη από τον κοσμοπολιτισμό της Ανατολής.
Ο Σουλιώτης ξεκίνησε τη δράση του το 1906 μέσω της Οργάνωσης Θεσσαλονίκης όπου είχαν μυηθεί περίπου 60 άτομα. Ως έμπορος «Νικολαΐδης» ανέλαβε τη «στενόχωρη και εκνευριστική» δουλειά του πράκτορα εμπορικών ειδών και παράλληλα κατασκοπευτική δραστηριότητα.
Η εμπειρία του στην πολυεθνική αυτή πόλη τον οδήγησε στη σύλληψη ενός προσωπικού, ευρύτερου οράματος: τη μετάβαση από την απλή εθνική υπηρεσία για τη διάσωση της Μακεδονίας, προς τη διατήρηση του Ελληνισμού μέσα στο ανατολικό του πλαίσιο.
Το όραμα αυτό, που μοιραζόταν με τον Δραγούμη, ονομάστηκε Ανατολικό Ιδανικό. Επρόκειτο για μια πολιτική ιδεολογία που στόχευε στην ένωση και συνεργασία των διάφορων εθνοτήτων της Βαλκανικής και της Μικράς Ασίας εντός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Βασική επιδίωξη ήταν η πολιτισμική ενότητα και η κοινή αντιμετώπιση τόσο της βουλγαρικής διείσδυσης όσο και των παρεμβάσεων των ξένων δυνάμεων.
Η Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως
Στις αρχές του 1908, πριν από το κίνημα των Νεότουρκων, ο Σουλιώτης ίδρυσε την Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως με την αμέριστη συμπαράσταση του Δραγούμη.
Σκοπός της ήταν ο πολιτικός συντονισμός των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης.
Η οργάνωση έστησε ένα κρυφό δίκτυο πληροφόρησης, προπαγάνδας και αλληλοβοήθειας. Εξέδιδε εφημερίδες και φυλλάδια, προωθώντας την ιδέα μιας ελληνοτουρκικής προσέγγισης και ισοτιμίας των Ελλήνων ως πολιτών μέσα στο οθωμανικό κράτος. Πληροφορίες αναφέρουν πως σχεδόν όλοι οι διευθυντές και αρθρογράφοι των εφημερίδων της Κωνσταντινούπολης ήταν μέλη της. Στη φαρέτρα της είχε και δύο εβδομαδιαίες εφημερίδες την Πολιτική επιθεώρηση και τη γαλλόφωνη Tribune des nationalites.
Η σύγκρουση με τον νεοτουρκικό εθνικισμό
Το οθωμανικό σύνταγμα του 1908 υποσχέθηκε θεωρητικά ισοπολιτεία, γεγονός που αναπτέρωσε τις ελπίδες του Σουλιώτη. Ο ίδιος πίστευε ότι η ειρηνική συμβίωση και η παραίτηση της Ελλάδας από επεκτατικές βλέψεις θα μπορούσαν να οδηγήσουν στον σταδιακό «εξελληνισμό» του οθωμανικού κράτους λόγω της ελληνικής πνευματικής και οικονομικής υπεροχής –ιδέα που ορισμένοι συνάδελφοί του έβλεπαν ως αναγέννηση ενός «Νέου Βυζαντίου».
Η πραγματικότητα, ωστόσο, διαψεύστηκε από τον αναδυόμενο τουρκικό εθνικισμό. Οι Νεότουρκοι επεδίωκαν τη δημιουργία ενός αυστηρά συγκεντρωτικού κράτους και την κατάργηση των εθνικών διαφοροποιήσεων.
Επέβαλλαν τη συνεργασία μόνο υπό τον όρο της πλήρους υποταγής και της εγκατάλειψης της μειονοτικής υπόστασης των κοινοτήτων.
Η κλιμάκωση και το τέλος
Το 1910, το νεοτουρκικό καθεστώς κλιμάκωσε την πίεση:
- Επιβάλλοντας κρατική επίβλεψη στα σχολεία και την υποχρεωτική διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας.
- Ψηφίζοντας τον νόμο περί Εκκλησιών της Μακεδονίας, κάνοντας παραχωρήσεις στη βουλγαρική εξαρχία.
Η προσπάθεια του Οικουμενικού Πατριάρχη και της Οργανώσεως Κωνσταντινουπόλεως να αντιδράσουν μέσω σύγκλησης ελληνικής Εθνοσυνέλευσης ματαιώθηκε λόγω συλλήψεων.
Αντιμέτωπος με τον νεοτουρκικό εθνικισμό, ο Αθανάσιος Σουλιώτης αναγκάστηκε να αλλάξει γραμμή άμυνας, στρεφόμενος προς τους Οθωμανούς Φιλελεύθερους και την προάσπιση των παραδοσιακών προνομίων των εθνοτήτων. Παρά τις αντιξοότητες, η Οργάνωσις πέτυχε αξιόλογη διείσδυση, μυώντας περίπου 500 δραστήρια μέλη, ανάμεσά τους οι Α.Χ. Χαμουδόπουλος, Σπηλιωτόπουλος, Κομποθέκρας, Βατικιώτης, Ι. Ζαγοριανάκος, Γ. Σκαλιέρης, Γ. Μπούσιος, Γ. Καραβαγγέλης, Μ. Θεοτοκάς, Χρύσανθος Τραπεζούντος, Δ. Δίγκας, Χ. Βαμβακάς, Π. Κοσμίδης, Γ. Θεοχαρίδης.
Κάθε προσπάθεια ανασύνταξης τερματίστηκε οριστικά τον Οκτώβριο του 1912 οπότε η Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως διαλύθηκε. Μετά την κήρυξη του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, ο Αθανάσιος Σουλιώτης βρέθηκε με τον Ίωνα Δραγούμη στο βαλκανικό μέτωπο.
