Ένα σημαντικό εύρημα που… ξαναγράφει την εμπορική ιστορία της Τραπεζούντας έφεραν στο φως αρχαιολόγοι που εργάζονται στη συνοικία Ορταχισάρ (Μέση Πόλη) – είναι η συνοικία στην οποία βρίσκεται η ιστορική Παναγία Χρυσοκέφαλος.
Η σπουδαία αρχαιολογική ανακάλυψη είναι ένας ποτάμιος λιμένας, συνδεδεμένος με το ρέμα Κουζγκουντερέ (Kuzgundere στα τουρκικά) – αναγνωρίζεται πλέον ως ένας από τους τρεις γνωστούς ποτάμιους λιμένες παγκοσμίως.
Σε βάθος σχεδόν 8 μέτρα κάτω από τη σύγχρονη πόλη, η κατασκευή αντιπροσωπεύει έναν τύπο εσωτερικού λιμενικού συστήματος που θεωρείται εξαιρετικά σπάνιο στον αρχαίο κόσμο, γεγονός που αναβαθμίζει την ανακάλυψη σε εύρημα παγκόσμιας αρχαιολογικής σημασίας.
Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά θαλάσσια λιμάνια, οι ποτάμιοι λιμένες επέτρεπαν τη μεταφόρτωση αγαθών μεταξύ εσωτερικών διαδρομών και θαλάσσιων εμπορικών γραμμών, αναδεικνύοντας μια εξελιγμένη εφοδιαστική αλυσίδα στην αρχαία Τραπεζούντα.
Με βάση την αρχιτεκτονική ανάλυση, η αποβάθρα χρονολογείται μεταξύ του 1ου αιώνα π.Χ. και του 1ου αιώνα μ.Χ., περίοδος που αντιστοιχεί στη Ρωμαϊκή εποχή. Ωστόσο, τα αρχαιολογικά στρώματα και οι κατασκευαστικές μετατροπές δείχνουν ότι το λιμάνι παρέμεινε σε χρήση επί αιώνες, και κατά τη βυζαντινή, και κατά την οθωμανική και κατά την περίοδο της σύγχρονης Τουρκίας.
Η λιθοδομή της Ρωμαϊκής εποχής αποτελεί τον πυρήνα του τοίχου της αποβάθρας, ενώ βυζαντινά κεραμικά και επισκευές μαρτυρούν μεταγενέστερη χρήση. Κατά την οθωμανική περίοδο, η κατασκευή προσαρμόστηκε για να εξυπηρετήσει αποθηκευτικές και εμπορικές ανάγκες, ενώ ακόμη και στον 20ό αιώνα τμήματα της περιοχής επαναχρησιμοποιήθηκαν ή οικοδομήθηκαν εκ νέου – έως ότου εξαφανιστούν κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό.
Αυτή η μακρά συνέχεια αποδεικνύει ότι μιλάμε για ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο, διαμορφωμένο και αναδιαμορφωμένο.
Οι ανασκαφές εντατικοποιήθηκαν το 2024, αφότου οι προκαταρκτικές τομές αποκάλυψαν ότι ο τοίχος εκτεινόταν πολύ βαθύτερα απ’ ό,τι είχε αρχικά εκτιμηθεί. Οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν τοίχο αποβάθρας μήκους περίπου 135 μέτρων και πάχους 2 μέτρων, θαμμένο σε βάθος μεταξύ 6 και 8 μέτρων.
Ο τοίχος περιλαμβάνει ίχνη δύο μεγάλων πυλών, μία τοξωτή και ένα παλαιότερο άνοιγμα που θεωρείται ότι προϋπήρχε αυτής. Οι ανασκαφείς υποθέτουν ότι οι πύλες αυτές χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά αγαθών μεταξύ του λιμένα και γειτονικών χώρων – αποθήκες ή καταστήματα.
Πρόσθετοι κάθετοι τοίχοι που εντοπίστηκαν σε χαμηλότερα επίπεδα θεωρείται ότι αποτελούν κατάλοιπα αποθηκών ή εμπορικών καταστημάτων, ενισχύοντας τη θεωρία ότι το παραποτάμιο λιμάνι λειτουργούσε ως πολυσύχναστη εμπορική ζώνη.
Πολυάριθμα αρχαιολογικά ευρήματα από την ανασκαφή υπογραμμίζουν περαιτέρω τη σημασία της Τραπεζούντας στο διεθνές εμπόριο. Μεταξύ των σημαντικότερων ανακαλύψεων είναι ένας λύχνος κατασκευασμένος στην Κριμαία, ο οποίος βρέθηκε κοντά στο πρόσθιο τμήμα της αποβάθρας. Οι ειδικοί θεωρούν ότι το αντικείμενο αυτό παρέχει απτή απόδειξη των εμπορικών σχέσεων μεταξύ Τραπεζούντας και Κριμαίας, βασικού εταίρου στο εμπόριο του Εύξεινου Πόντου.
Επιπλέον, αποκαλύφθηκαν θραύσματα βυζαντινής κεραμικής, αγγεία και αντικείμενα καθημερινής εμπορικής χρήσης. Τα ευρήματα αυτά αποδεικνύουν ότι η εμπορική ιστορία της Τραπεζούντας εκτείνεται πολύ νωρίτερα από ό,τι υποδηλώνουν πολλές γραπτές πηγές.
Ο τοίχος της αποβάθρας είχε υποστεί σημαντικές φθορές κυρίως λόγω των ακατάλληλων επεμβάσεων με τσιμέντο, οι οποίες έγιναν σε νεότερους χρόνους. Οι ομάδες των συντηρητών αφαιρούν πλέον τα υλικά αυτά και εφαρμόζουν ιστορικά συμβατές τεχνικές για τη σταθεροποίηση των εσωτερικών κενών. Αφού ολοκληρωθεί η δομική ενίσχυση, θα γίνει αποκατάσταση των αρμών και η κατασκευή θα καλυφθεί με ειδικό υλικό ώστε να προστατευθεί από το νερό.
Σύνθετα εσωτερικά λιμενικά συστήματα
Η Τραπεζούντα υπήρξε επί μακρόν πύλη μεταξύ Ανατολίας, Καυκάσου, Περσίας και Εύξεινου Πόντου. Κατά τη Ρωμαϊκή και Βυζαντινή εποχή ήταν σημαντικός στρατιωτικός και εμπορικός σταθμός. Αργότερα, υπό τους Οθωμανούς, η πόλη παρέμεινε σημαντικό περιφερειακό λιμάνι που συνέδεε την ενδοχώρα της Ανατολίας με διεθνείς αγορές – με τους ελληνικούς εμπορικούς οίκους να έχουν δεσπόζουσα θέση.
Η ανακάλυψη του εσωτερικού ποτάμιου λιμένα επιβεβαιώνει ότι η οικονομία δεν βασιζόταν μόνο στο εμπόριο ανοιχτής θάλασσας αλλά και σε σύνθετα εσωτερικά λιμενικά συστήματα, τα οποία επέτρεπαν την αποτελεσματική ροή αγαθών.
Η ερευνητική ομάδα υπό την καθοδήγηση του αρχαιολόγου Βεντάτ Κελές και του ειδικού συντηρητή Γιασάρ Σελτσούκ Σενέρ εκτιμά ότι η ανακάλυψη θα συμβάλει σημαντικά στην παγκόσμια κατανόηση της αρχαίας εφοδιαστικής αλυσίδας και του πολεοδομικού σχεδιασμού. Καθώς οι ανασκαφές συνεχίζονται, οι ερευνητές ελπίζουν να αποκαλύψουν περισσότερες λεπτομέρειες για τον τρόπο λειτουργίας του λιμένα σε διαφορετικές εποχές.
Το εύρημα συγκαταλέγεται στις σημαντικότερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις των τελευταίων ετών στην περιοχή του Εύξεινου Πόντου – αποδεικνύοντας ότι κάτω από τη σύγχρονη Τραπεζούντα βρίσκεται μια κρυμμένη ναυτική κληρονομιά διαμορφωμένη από τέσσερις πολιτισμούς και δύο χιλιετίες αδιάλειπτου εμπορίου.
