Η Ελισάβετ Ξυροστηλίδου γεννήθηκε στα Σίλατα, 19,5 χλμ. νότια της Νεάπολης και 76 χλμ. νοτιοδυτικά της Καισάρειας. Οι κάτοικοί τους τη στιγμή της Ανταλλαγής ήταν Έλληνες ελληνόφωνοι, 164 οικογένειες, οι οποίες αριθμούσαν 516 άτομα και περίπου 300 Τούρκοι. Τα Σίλατα εκκλησιαστικά άνηκαν στη μητρόπολη του Ικονίου και είχαν σχέσεις και συναλλαγές με ελληνικούς και τουρκικούς οικισμούς, μερικοί από τους οποίους ξεπερνούσαν τα σύνορα της Καππαδοκίας.
Η μαρτυρία που ακολουθεί περιλαμβάνεται στο Αρχείο Προφορικής Παράδοσης του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, της μεγαλύτερης και παλαιότερης συλλογής προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα και από τις σημαντικότερες της Ευρώπης.
≈
Να σου πω, λυπηθήκαμε όταν ακούσαμε πως θα γίνει Ανταλλαγή Τόση περιουσία είχαμε… Το βασίλειο το είχαν οι Τούρκοι, την Πόλη την είχαν αγορασμένη οι Έλληνες. Οι Τούρκοι όλο χωροφυλάκοι ήτανε, μπέηδες, καϊμακάμηδες.
Εμάθαμε από τους περαστικούς Πόντιους, που πήγαιναν εξορία, ότι θα γίνει Ανταλλαγή. Ήρθαν και κάτι Σμυρνιώτες πρόσφυγες. Κρυφτήκανε οι παπάδες του χωριού μας, οι προύχοντες, απ’ τους Τούρκους μας. Χτυπούν τις πόρτες μας οι πρόσφυγες, εμείς δεν ανοίγουμε από φόβο των Τούρκων. Χτυπούν τις πόρτες μας και οι Τούρκοι του χωριού και λένε: «Τι κρύβεστε; Ανοίξτε τις πόρτες, δικό σας μιλέτι1 είναι, δώστε τους να φάνε».
Τότε ξεθαρρέψαμε. Στήσαμε καζάνια, μαγειρεία, κάναμε πιλάφι, μαγειρεύαμε και άλλα φαγητά, ζυμώναμε ψωμιά, φουρνίζαμε. Τους ντύναμε κιόλας. Οι χωροφύλακες τούς χτυπούσανε.
Αφήνανε οι μανάδες τα μωρά τους στο δρόμο και φεύγανε. Μετά ήρθε Ερυθρός Σταυρός και τα μάζεψε τα παιδιά.
Οι Πόντιοι θέλανε να κάνουν δικό τους κράτος… Την πληρώσανε όμως. Λοιπόν, αυτοί οι περαστικοί Πόντιοι λέγανε ότι θα πάθουμε κι εμείς τα ίδια, θα ξεριζωθούμε. Οι Τούρκοι όμως του χωριού μας μας καθησυχάζανε: «Μπουρασί μπουdάχ, καλατζάκ2».
Στις αρχές του 1924 η τούρκικη κυβέρνηση ειδοποίησε το μουχτάρη μας ότι θα γίνει Ανταλλαγή· τότε το μάθαμε επίσημα πια.
Ήρθε Επιτροπή Ανταλλαγής από τη Νίγδη. Άρχισε καταγραφή, τι περιουσία είχαμε, τι χτήματα· μας έδωσαν κάτι πράσινα χαρτιά.
Λίγο προτού να φύγουμε απ’ το χωριό μας, έναν ενάμιση μήνα πιο μπροστά, ήρθαν Τούρκοι πρόσφυγες από την Ελλάδα. Κι εκείνοι, σαν κι εμάς, Ανταλλαγή ήτανε. Από τα μέρη της Κοζάνης και της Χαλκιδικής είχανε έρθει. Αλλιώτικα τούρκικα μιλούσανε αυτοί. Αναγκαστήκαμε ν’ αδειάσουμε τα σπίτια μας, για να καθίσουνε αυτοί. Εμάς μας βάλανε στις εκκλησίες και στο σχολείο.
Οι Τούρκοι αυτοί πρόσφυγες ήτανε νομίζω τριακόσιες οικογένειες. Πλούσιοι ήτανε, καλοντυμένοι, πιο εξελιγμένοι από τους δικούς μας τους Τούρκους. Μιλούσανε πιο ωραία τούρκικα, όχι βαριά σαν τους δικούς μας Τούρκους. Δε μονιάζανε3 όμως με τους ντόπιους Τούρκους· όπως μάθαμε, φύγανε από τα Σίλατα αργότερα· τώρα δεν υπάρχουν απ’ αυτούς εκεί. Η αλήθεια, μαζί μας ήτανε καλοί· μερικοί απ’ αυτούς ξέρανε ελληνικά. Όταν γύριζαν τα κοπάδια μας από τη βοσκή, τα σταματούσαν στο δρόμο και θέλανε ν’ αγοράσουν αγελάδες. Αυτό ερέθιζε τους ντόπιους Τούρκους. Και τα χωράφια μας και τα σπίτια μας τα πήρανε οι πρόσφυγες. Λέγανε με παράπονο οι ντόπιοι Τούρκοι: «Αλτινί παχιρά ντεεστίκ4». Χρυσός ήμασταν εμείς· μπακίρι ήταν οι Τούρκοι πρόσφυγες.
Κάναμε ντέγκια5 τα πράγματά μας. Μαζέψαμε τα κόκαλα των γονέων μας από τα μνήματα. Στου Προφήτη Ηλία την εκκλησία απ’ έξω ανοίξαμε ένα λάκκο. Βάλαμε εκεί τα κόκαλα. Στον ίδιο λάκκο βάλαμε και τις παλιές εικόνες από τις εκκλησίες. Εκεί βάλανε οι δημογέροντες και τέσσερα μπουκάλια, που μέσα σε χαρτιά γράψανε την ιστορία του χωριού, τη χρονιά που έγινε η Ανταλλαγή και κάτι τέτοια. Βουλώσανε τα μπουκάλια και τα βάλανε στο λάκκο. Από πάνω ρίξανε χώμα. Το γιαλί, βλέπεις, δε λιώνει· όσα χρόνια κι αν περάσουν, άμα σκάψουν το λάκκο, βρίσκεις τα μπουκάλια, τα ξεβουλώνεις· και διαβάζεις την ιστορία του χωριού…
Κλαίγοντας κοινωνήσαμε στην εκκλησία. Ο παπάς έλεγε: «Δεύτε τελευταίον ασπασμόν…». Σαν ετοιμοθάνατοι ήμασταν, φεύγοντας απ’ το χωριό· δεν ξέραμε αν θα ζήσουμε ή όχι φτάνοντας στην Ελλάδα…
Ήρθαν απ’ το Νέμχεσιρ6 Τούρκοι αραμπατζήδες. Τα φορτία ήρθε και τα μάζεψε το κομισιόν7. Με καμήλες τα πήγαν στο Ουλούκισλα. Εμείς καθίσαμε στους αραμπάδες. Μαζί μας είχαμε παστουρμάδες, σουτζούκια, κöφτούρια8, καϊμάκια, πλιγούρι, ψωμιά. Είχαμε πλούτο εκεί. Εκεί ήταν το άνθος του κόσμου! Το ψωμί που ζυμώσαμε για το δρόμο είχε γάλα, μέλι, βούτυρο αγνό.
Αρχή αρχή περάσαμε από Μαλακοπή. Ετοιμάζονταν κι αυτοί για δρόμο, είχαν τον καημό τους. Μετά πήγαμε στο Γκöλτζύκ· άδειο το χωριό, ήταν φευγάτοι.
Σταματήσαμε στο Ανdαβάλ χαν· εκεί είχε χάνια· πέφτει μεταξύ Νίγδης και Ανdαβάλ. Κοιμηθήκαμε εκεί. Την άλλη μέρα τραβήξαμε κατευθείαν στο Ουλούκισλα, μέσα Ανdαβάλ. Μια βραδιά μείναμε εκεί. Την άλλη μέρα με το τρένο πήγαμε στη Μερσίνα. Εκεί μείναμε ένα μήνα σε αποθήκες εργοστασίων που ξεκοκκίζουνε μπαμπάκι. Τι ευτυχία εκεί! Πλούσιο μέρος! Έχει πολλές μπαμπακιές και ψηλές χουρμαδιές.
Η θάλασσα κάτι αλλιώτικο μάς φάνηκε. Πότε πρασίνιζε, πότε μαύριζε, νόμιζα πως ήταν εκεί χωράφια!… Έλεγε μια γειτόνισσα εκεί στη Μερσίνα: «Πώς θα μπούμε στη θάλασσα, πώς θα ταξιδέψουμε;». Λέω εγώ: «Πού είναι θάλασσα;» -«Στραβή είσαι; Να η θάλασσα!». Τότε κατάλαβα το λάθος.
Μπήκαμε στις βάρκες για το βαπόρι. Λένε οι βαρκάρηδες: «’Η θα μας δώσετε τόσες παγκανότες ή θα σας πάμε πίσω». Φοβηθήκαμε, τους δώσαμε τα λεφτά που γύρευαν.
Μεγάλο πλοίο, ελληνικό ήτανε. Όπως άκουγα, το λέγανε «Βασίλειος Δεστούνης». Εγώ δεν ξέρω γράμματα· έτσι άκουσα να το λένε. Θα ήτανε στο πλοίο τρεις χιλιάδες ψυχές, χώρια το φορτίο. Και από πού δεν ήταν! Είχε και απ’ το Προκόπι, απ’ το Νέμσεχιρ, απ’ τη Μαλακοπή, απ’ τη Τζαλέλα, απ’ τα Φλοϊτά, απ’ την Αξό.
Άστα, πώς τα περάσαμε στο βαπόρι!… Ήμασταν όλοι μισοπεθαμένοι από τις ταλαιπωρίες. Μερικοί δεν μπόρεσαν ν’ ανθέξουν και πέθαναν. Έδεναν σίδερο στο λαιμό τους, ύστερα τους πετούσαν με βίντσι στη θάλασσα.
Στο βαπόρι ήτανε μέσα σε σεντούκι το λείψανο του Όσιου Ιωάννη του Ρώσου, που είχαν μαζί τους οι Προκοπιώτες. Οι ναύτες νομίσανε πως είναι πεθαμένος πρόσφυγας και πήγαν να πετάξουν το σεντούκι στη θάλασσα. Ο άγιος θύμωσε. Έπιασε δυνατή φουρτούνα. Οι ναύτες βρίζανε Χριστό, Παναγία. Το βαπόρι γύριζε έτσι, «μπουου-μπουου», γύριζε αλλιώς, «μπουου-μπουου». Εφτά φορές το βαπόρι γύρισε στην Τουρκία, δεν μπορούσε να προχωρήσει. Λένε τότε οι ναύτες: «Τι έχετε, κάτι μας κρύβετε». Τους απαντάμε: «Έχομε το λείψανο του Οσίου Ιωάννου του Ρώσου!». Κατεβήκανε αμέσως κάτω στο αμπάρι, είδανε το λείψανο, πιστέψανε. Κάνανε αγιασμό, παράκληση. Ησύχασε η θάλασσα. Μας μοιράσανε ζάχαρη, γάλα του κουτιού, γαλέτες. Έτσι σωθήκαμε. Ώσπου να φτάσουμε στον Πειραιά κάναμε δεκαπέντε μέρες.
Στον Πειραιά, στον Άγιο Γεώργιο, μας έκαναν καραντίνα. Εκεί πεθάνανε πολλοί… Όσοι είχαν λεφτά, πιάσανε σπίτι στον Πειραιά. Οι φτωχοί πήγανε στην Άνδρο. Εκεί στην Άνδρο κάναμε έναν χρόνο. Πολύ καλοί οι Ανδριώτες. Κάθε βδομάδα μάς έδιναν κρέας. Και φρούτα όσα θέλαμε. Στην αρχή μαζεύαμε τα πορτοκάλια κάτω από τα δέντρα, τις χαμάδες. Μας είπαν να τα κόβουμε από τα δέντρα, που ήταν καλύτερα. Στην αρχή, όταν πρωτοπήγαμε στην Άνδρο, μας φωνάζανε: «Πρόσφυγες, πρόσφυγες!». Κρύβονταν, μας απόφευγαν. Μετά όμως βλέπανε ότι πάμε στην εκκλησία, ότι ψέλνουμε ελληνικά, ξεθαρρέψανε.
Είπαμε ότι ένα χρόνο καθίσαμε στην Άνδρο. Καλά ήτανε εκεί. Μετά ιδρύθηκε επιτροπή να βρει καινούριο χωριό. Ήρθαν, βρήκαν αυτόν τον τόπο. Ειδοποιηθήκαμε, ήρθαμε εδώ.
Βλακεία μας που ήρθαμε εδώ, όμως τι να κάνουμε; Εδώ ερημιάααα, τίποτα δεν είχε. Δυο αχυρώνες μόνο, τίποτα άλλο. Ένα σταφύλι δεν υπήρχε, καρποφόρο δέντρο δεν εύρισκες. Ο Εποικισμός είχε κάνει παράγκες, μπήκαμε μέσα. Τα πρώτα χρόνια πέθαναν είκοσι τριάντα νοματαίοι τη μέρα.
Ένα παλιοπήγαδο ήταν εκεί. Έπινες και έκανες μια κοιλιά νααααα! Μας τάραξε η ελονοσία. Παιδί δε βαστούσε παραπάνω από δυο χρόνια…
Τα τρία τέταρτα απ’ τους κατοίκους του χωριού φύγανε. Πήγανε στη Θεσσαλονίκη, στην Αλεξανδρούπολη, στον Πειραιά. Το χωριό μισοδιαλύθηκε. Όσοι μείνανε, μείνανε. Τώρα ησυχάσαμε.
Εκεί περνούσαμε καλύτερα, είχαμε πλούτος. Όμως εδώ έχουμε ελευθερία…
