Για τους Πόντιους της πρώτης και της δεύτερης γενιάς, η ανάγκη να κρατήσουν ζωντανή τη γλώσσα και την πολιτιστική τους ταυτότητα ήταν βαθιά και υπαρξιακή. Στην Αθήνα των μεταπολεμικών χρόνων, όπου η προσφυγιά και η καθημερινότητα απειλούσαν να απομακρύνουν τους ανθρώπους από τις ρίζες τους, το ποντιακό θέατρο έγινε ένας από τους πιο ισχυρούς τρόπους διατήρησης της μνήμης.
Μέσα από τις θεατρικές παραστάσεις, τα μέλη της ποντιακής κοινότητας άκουγαν ξανά τη διάλεκτο τη δική τους των προγόνων τους – αυτή που την «κατάπιναν» τα νέα ελληνικά.
Η σκηνή γινόταν χώρος αναγνώρισης και συγκίνησης – ένα καταφύγιο συλλογικής μνήμης. Εκεί όπου η ποντιακή διάλεκτος δεν ήταν απλώς ένα γλωσσικό… υπόλειμμα, αλλά εργαλείο.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Καλλιτεχνικός Οργανισμός Ποντίων Αθηνών αναδείχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα παραδείγματα διατήρησης και καλλιέργειας του ποντιακού πολιτισμού. Με αδιάκοπη δράση, θεατρικές παραστάσεις, εκδόσεις και λαογραφικές εκδηλώσεις, δεν πρόσφερε απλώς ψυχαγωγία· πρόσφερε συνέχεια, έναν πυλώνα ταυτότητας.
Το σωματείο που γνωρίζουμε σήμερα είναι διάδοχο σχήμα του Ελληνικού Ποντιακού Θεατρικού Ομίλου Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1949 με πρωτοστάτη μια κορυφαία καλλιτεχνική προσωπικότητα, τον Νίκο Σπανίδη. Μαζί του ο Θεόδωρος Κριεζής, η Όλια Μαυροκεφαλίδου και ο Πόλυς Χάιτας.
Τον Νοέμβριο του 1950 ήρθε και η επίσημη αναγνώριση του σωματείου· πρόεδρος στο πρώτο Διοικητικό Συμβούλιο ο Ευάγγελος Ιωαννίδης και γενικός γραμματέας ο Νίκος Καπνάς.
Όπως διαβάζουμε, «Η ίδρυση του Θεατρικού Ομίλου ήταν μια ευκαιρία να συγκεντρωθούν, να ενταχθούν σε κάποιο από τα τμήματά του –θεατρικό, μουσικό, χορευτικό– πολλοί Πόντιοι νέοι και νέες που είχαν κάποιο ταλέντο (ηθοποιίας, χορού, τραγουδιού)».
Η πρώτη δεκαετία ήταν εξόχως δημιουργική: οι μεγαλύτερες θεατρικές αίθουσες σε Αθήνα και Πειραιά γέμιζαν ασφυκτικά· ο κόσμος διψούσε για θεατρικές παραστάσεις και για εκδηλώσεις με χορούς και τραγούδια του Πόντου.
Σε αυτή την αποστολή της… συνέχειας, προστέθηκε το μηνιαίο περιοδικό Ποντιακό Θέατρο, που από το τρίτο τεύχος άλλαξε τίτλο και έγινε Το Ποντιακό. Πίσω από αυτή την προσπάθεια, εκτός από τον Νίκο Καπνά, ο Γιώργος Λαμψίδης. Στις σελίδες του δεν υπήρχαν μόνο καλλιτεχνικά νέα – υπήρχαν και κοινωνικά κείμενα, μια «φωτογραφία» εκείνης της εποχής.
Το 1959 ο Θεατρικός Όμιλος αδράνησε· όμως έμεινε σε αυτή την κατάσταση λιγότερο από έναν χρόνο, καθώς σύντομα ήρθε η στιγμή τα παλιά του μέλη να βγουν μπροστά. Σε ειδική σύσκεψη στην Εργατική Εστία Καλλιθέας, με «αρκετούς επίλεκτους Πόντιους», όπως αναφέρεται, αποφάσισαν να μετονομάσουν το σωματείο σε Ποντιακό Καλλιτεχνικό Οργανισμό, με έδρα την Καλλιθέα. Πρώτος πρόεδρος ο Γεώργιος Σακκάς, συγγραφέας της Ιστορίας των Ελλήνων της Τριπόλεως του Πόντου, και γενικός γραμματέας ο θεατρικός συγγραφέας Σίμος Λιανίδης.
Εάν κάτι χαρακτηρίζει αυτή την πρώτη –και σύντομη– διοικητική περίοδο, είναι η εγγραφή πολλών φίλων του ποντιακού θεάτρου και η εξασφάλιση επιχορήγησης ύψους 10.000 δραχμών από το υπουργείο Παιδείας. Τα Χριστούγεννα του 1959 ανέβηκε η Λογιασμέντσα (διασκευή από διήγημα του Παντελή Μελανοφρύδη), τον Φεβρουάριο του 1960 το έργο των Κριεζή-Αργυρόπουλου Αλλού τ’ όρωμαν κι αλλού το θάμαν, και τη Δευτέρα του Πάσχα της ίδιας χρονιάς η δραματική ηθογραφία της Άννας Μαυροπούλου-Βαφειάδου Εκάεν η καρδία-μ’.
Στη δεύτερη Γενική Συνέλευση που έγινε τον Οκτώβριο του 1960 πρόεδρος εξελέγη ο Ι. Τερζόπουλος και γενικός γραμματέας ο Κ. Ασιατίδης. Νέα ανασύνθεση τον Φεβρουάριο του 1961, με πρόεδρο τον Κώστα Παπαδόπουλο και αντιπροέδρους της Άννα Βαφειάδου και τον Ι. Φωστηρόπουλο. Στην πρώτη συνεδρίαση ελήφθη ομόφωνα η απόφαση να ανατεθεί η καλλιτεχνική διεύθυνση στον δημοσιογράφο Νίκο Καπνά.
Και ήρθε και η στιγμή της μετακόμισης, σε ένα διαμέρισμα στην οδό Φιλαρέτου 74, ξανά στην Καλλιθέα, αρκετά μεγάλο για να φιλοξενήσει γραφεία, τα καλλιτεχνικά τμήματα και το «Ποντιακό Μουσείο». Με προτροπή του Ξενοφώντα Άκογλου εκδίδεται ξανά περιοδικό – «μέσα στα γενικά σχέδια μιαν από τις πρώτες θέσεις έχει η ίδρυσης “Λαϊκής Ποντιακής Βιβλιοθήκης”, μια εκλαϊκευμένη δηλαδή εκδοτική αντίληψη», όπως διαβάζουμε.
Το 1962 ο Ποντιακός Καλλιτεχνικός Οργανισμός υπό την καθοδήγηση του χοροδιδάσκαλου Βασίλη Τριανταφυλλίδη συμμετείχε στο «VII Παγκόσμιο Φεστιβάλ της Νεολαίας και των Σπουδαστών δια την ειρήνιν και την φιλίαν» στο Ελσίνκι.
Σε οικόπεδο που παραχωρείται από το υπουργείο Πρόνοιας, φτιάχνεται το κτήριο στο οποίο σήμερα στεγάζεται ο Καλλιτεχνικός Οργανισμός Ποντίων Αθηνών, στο 183 της οδού Αριστείδου. Μέχρι που ήρθε η χούντα. Το σωματείο ήταν το μοναδικό που διαλύθηκε σε όλη την Αττική· το κτήριο του κατασχέθηκε, το ίδιο και ανεκτίμητης αξίας κειμήλια, όπως αυθεντικές γυναικείες και ανδρικές φορεσιές.
