Όποιος έχει την τύχη να επισκεφτεί τον Άγιο Μάρκο της Βενετίας, εκεί όπου κατέληξαν πολλά εκκλησιαστικά κειμήλια-θησαυροί από την Κωνσταντινούπολη την εποχή της 60χρονης κατάληψης του Βυζαντίου από τους Ενετούς (1204 Άλωση Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους), έχει έναν ακόμα λόγο να συγκινηθεί εάν έλκει την καταγωγή του από τον Πόντο. Ποιος είναι αυτός ο λόγος; Εάν κατευθυνθεί προς τα δυτικά του ναού, σταθεί κάτω από τον τρούλο της Πεντηκοστής (δεν είναι ο κεντρικός τρούλος του ναού) και σηκώσει το κεφάλι του θα αντικρύσει δύο μορφές αντρών με την επεξηγηματική επιγραφή «PONTUM» να τους πλαισιώνει.
Ναι είναι αλήθεια πως ένα ψηφιδωτό του πρώτου μισού του 12ου αιώνα, που συντηρήθηκε και επισκευάστηκε ξανά τον 15ο αιώνα, απεικονίζει δύο άντρες από τον Πόντο, έναν πρεσβύτερο και έναν νεότερο.
Θα σας κοιτάξουν από ψηλά και θα σας καλωσορίσουν στον πιο όμορφο ναό της «Γαληνοτάτης» ο οποίος χτίστηκε τον 11ο αιώνα. Εάν έχετε και φαντασία ίσως τους ακούσετε να σας λένε «καλωσόρισες ρίζα μ’»! Ας γυρίσουμε όμως πίσω στην πεζή πραγματικότητα και ας εξετάσουμε για ποιον λόγο βρίσκονται οι Πόντιοι ψηφοθετημένοι σε έναν από τους πέντε τρούλους του πανέμορφου ιταλικού ναού.
Ένας από τους πέντε όπως προείπαμε τρούλους του καθεδρικού ναού της Βενετίας, αυτός που βρίσκεται δυτικά[1], είναι αφιερωμένος στην Πεντηκοστή. Το Ευαγγέλιο αναφέρει για αυτήν τη μεγάλη γιορτή της Χριστιανοσύνης: Και επλήσθησαν άπαντες Πνεύματος αγίου και ήρξαντο λαλείν εταίραις γλώσσαις καθώς το Πνεύμα εδίδου αυτοίς αποφθέγγεσθαι [και γέμισαν όλοι από Πνεύμα άγιο και άρχισαν να μιλούν σε διαφορετικές γλώσσες, ανάλογα με την δυνατότητα λόγου που τους έδινε το Πνεύμα]. Στην πολύ ωραία ανάλυση του μακαριστού καθηγητή της Θεολογικής του ΑΠΘ Στ. Σάκκου[2], τονίζεται πως το Πνεύμα ενέργησε εκείνη την ώρα και έδωσε το χάρισμα της «γλωσσολαλιάς» όχι μόνο στους Αποστόλους, αλλά και σε όσους ήταν παρόντες σε εκείνη την ιστορική σύναξη.
Έτσι το χάρισμα έπεφτε σαν «βροχή» και προσφερόταν σε μεγάλη αφθονία σε όλους ανεξαιρέτως τους παρευρισκόμενους. Αυτό το είχε προαναγγείλει άλλωστε και η προφητεία την οποία θα αναφέρει μετά στο λόγο του ο άγιος Πέτρος: «Και έσται εν ταις εσχάταις ημέραις, λέγει ο Θεός, εκχέω από του Πνεύματός μου επί πάσαν σάρκα και προφητεύσουσιν οι υιοί υμών και αι θυγατέρες υμών, και οι νεανίσκοι υμών οράσεις όψονται και οι πρεσβύτεροι υμών ενύπνια ενυπνιασθήσονται».
Η παρουσία του Αγίου Πνεύματος λοιπόν εν μέσω ισχυρής βοής και της «βροχής» πύρινων γλωσσών από τον ουρανό, έκανε το πλήθος μαζί με τους Αποστόλους του Κυρίου να μιλούν ξένες γλώσσες. «Ήρξαντο λαλείν ετέραις γλώσσαις» γράφουν χαρακτηριστικά οι Πράξεις των Αποστόλων, για να δοθεί στους Αποστόλους του Χριστού και το χριστεπώνυμο πλήθος το πολύγλωσσο χάρισμα ώστε να διευκολυνθεί η επικοινωνία (πολύ σημαντική σε όλες τις εποχές) και να μαθευτεί σε όλη την οικουμένη πως ο Σωτήρας ενσαρκώθηκε για να γίνει λύτρο της σωτηρίας των ανθρώπων, αυτών που τον πίστεψαν αλλά και αυτών που τον σταύρωσαν κυριολεκτικά και μεταφορικά (εάν έδειχναν αληθινή μετάνοια).
Σε αντίθεση με την πολυγλωσσία της Βαβέλ, όπου η ανθρώπινη έπαρση και η ύβρις έφερε τον διχασμό και την διαίρεση, οι πύρινες γλώσσες της Πεντηκοστής συγκαλούν όλα τα έθνη στην ενότητα της Εκκλησίας.
Από την Εκκλησία λοιπόν του Χριστού δεν γίνεται να λείπουν οι Πόντιοι. Εξ’ ου και η παρουσία τους στον τρούλο του Αγίου Μάρκου Βενετίας.
Οι γλώσσες που ομιλούνταν στην κοινωνία του 1ου αι ήταν κυρίως τέσσερις:
- ζενδική, η γλώσσα που μιλούσαν οι Μήδοι, οι Ελαμίτες και οι ανατολικοί λαοί,
- η σημιτική, η γλώσσα που ομιλούσαν οι Εβραίοι
- η Λατινική
- η Ελληνική.
Το Άγιο Πνεύμα όμως δεν έδωσε μόνο το χάρισμα της πολυγλωσσίας. Οι αγράμματοι μαθητές έλαβαν την δυνατότητα του «αποφθέγγεσθαι» να μιλούν δηλαδή με την έμπνευση, τη δύναμη και τον φωτισμό του Αγίου Πνεύματος για να διαλαλήσουν το Ευαγγέλιο, τον λόγο του Κυρίου στην οικουμένη. Το ότι ενήργησε το ίδιο το Άγιο Πνεύμα, το τρίτο πρόσωπο του Αγίας Τριάδας «το Πνεύμα εδίδου αυτοίς αποφθέγγεσθαι» μαρτυράει σύμφωνα με τον καθηγητή Σάκκο το ότι το Πνεύμα είναι ένα πρόσωπο που ενεργεί, γεγονός που καταρρίπτει τις κακοδοξίες των αιρετικών οι οποίοι είτε υποβιβάζουν το τρίτο πρόσωπο της Αγίας Τριάδας έναντι των άλλων προσώπων, είτε δεν το αναγνωρίζουν καν. Είναι λοιπόν άλλη μια απόδειξη της αλήθειας του δόγματος της Ορθοδοξίας!
Και επανερχόμαστε στην παρουσία των Ποντίων! Ο ευαγγελιστής Λουκάς αναφέρει στο ιερό κείμενο: «Πάρθοι και Μήδοι και Ελαμίται, και οι κατοικούντες την Μεσοποταμίαν, Ιουδαία τε και Καππαδοκίαν, Πόντον και την Ασία». Καππαδοκία αποκαλούνταν η ρωμαϊκή επαρχία που έφθανε προς βορρά μέχρι τον Πόντο και την μικρή Αρμενία, ανατολικά έως τον Ευφράτη και δυτικά έως την Γαλατία.
Ο Πόντος ήταν η περιοχή που εκτεινόταν βορειοανατολικά της Μικράς Ασίας, μεταξύ Αρμενίας, Καππαδοκίας και Παφλαγονίας και είχε βόρειο σύνορό του την θάλασσα του Εύξεινου Πόντου[3]. Ασία ονομάζει ο ευαγγελιστής Λουκάς την ρωμαϊκή επαρχία της Ασίας η οποία περιελάμβανε την Ιωνία, την Τρωάδα, την Αιολίδα (δηλαδή την δική μας Μικρά Ασία), τα νησιά Λέσβο, Χίο, Σάμο, την Μυσία, την Καρία και μέρη της Φρυγίας.
Λίγο παρακάτω ο ευαγγελιστής αναφέρει και άλλη ελληνική πληθυσμιακή ομάδα, τους Κρήτες «Κρήτες και Άραβες, ακούομεν λαλούντων αυτών ταις ημετέραις γλώσσες τα μεγαλεία του Θεού».
Εστιάζοντας στο βενετσιάνικο ψηφιδωτό, με τις περίφημες βενετσιάνικες ψηφίδες που εκείνον τον καιρό ήταν περιζήτητες στον Δυτικό κόσμο, δεν μπορούμε να μην κάνουμε έναν μικρό σχολιασμό που αφορά πιο πεζά πράγματα σε σύγκριση με την σύντομη ανάλυση που προηγήθηκε του κειμένου που αναφέρεται η παράσταση.
Πρόκειται για δύο αντρικές φιγούρες. Η μια ανήκει σε μεγαλύτερης ηλικίας άντρα και η άλλη σε νεότερο. Ίσως πρόκειται για δάσκαλο και μαθητή. Η σεβάσμια μορφή του πρεσβύτερου αντρός από την μια και ο ενθουσιασμός που αποτυπώνεται στο βλέμμα της φιγούρας με τα νεανικά χαρακτηριστικά από την άλλη, συνηγορούν σε αυτήν την εικασία. Τα βλέμματά τους συναντιούνται εδώ και αιώνες. Φορούν κροσσωτούς χιτώνες και ερυθρά υποδήματα. Φέρουν δηλαδή την φορεσιά των βυζαντινών αρχόντων, αφού ο Πόντος την περίοδο εκείνη (12ος-15ος) δεν ήταν μόνο μέρος της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αλλά η έδρα της, λόγω του ότι η Κωνσταντινούπολη είχε καταληφθεί από το 1204 έως το 1261 από τους Φράγκους. Ακόμα όμως και μετά την απελευθέρωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μιχαήλ Η΄ τον Παλαιολόγο, ο Πόντος μέχρι και την τελική πτώση το 1461 ήταν η έδρα της βυζαντινής Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.
Οι κεφαλές τους είναι σκεπασμένες με σκούφους. Φανταστείτε τώρα πόσο ανόητη είναι η συζήτηση περί «αυθεντικής φορεσιάς των Ποντίων» αφού τα δεδομένα αλλάζουν από αιώνα σε αιώνα. Σκεφτείτε πόσο ανούσια είναι η αναφορά ευφάνταστων «ερευνητών» που βλέπουν στις λιωμένες από την ατμοσφαιρική ρύπανση και τις κουτσουλιές των περιστεριών παραστάσεις στα μάρμαρα της Πύλης του Γαλέριου, της γνωστής Καμάρας των Θεσσαλονικέων, στρατιώτες να φορούν φέσια!
Οι άντρες αυτοί στην ιδιωτική τους ζωή μπορεί να χόρευαν τους χορούς της Πατρίδας τους του Πόντου, με τα βυζαντινά τους ενδύματα. Θα ήταν μια πανδαισία το θέαμα εάν ήταν δυνατόν να κάνουμε ένα ταξίδι στον χρόνο και να βλέπαμε τους Βυζαντινούς να χορεύουν Σέρρα μπροστά μας! Εκείνο που δεν είναι αποδεκτό είναι η βεβήλωση του χορού –και κάθε χορού– με τα σύμβολα του κατακτητή του εμπνευστή του- φορέα του. Ας είμαστε λοιπόν παιδιά της Πεντηκοστής που φωτίζει και ενώνει και όχι της Βαβέλ που διαιρεί.
Το Άγιο Πνεύμα να φωτίσει τον λογισμό, τον λόγο και τις ενέργειές μας!
Αλεξία Ιωαννίδου
