Ποντιακή διάλεκτος: Τα τοπικά ιδιώματα σύμφωνα με τον Μάτσκαλη φιλόλογο Νικόλαο Λαπαρίδη

Πόσοι από εμάς που έχουμε ιδιαίτερη αγάπη στα βιβλία δεν περνάμε πολλή ώρα μπροστά από βιβλιοθήκες σε σπίτια φιλικών μας προσώπων ψάχνοντας ξεχασμένους θησαυρούς στα ράφια τους; Νομίζω οι περισσότεροι. Έτσι λοιπόν σε μια επίσκεψή στην Ποντοκώμη του νομού Κοζάνης στο φιλόξενο καρσλήδικο σπίτι της συνταξιούχου δασκάλας Ελπίδας Τσουκαλίδου-Καραογλανίδου, το μάτι μου έπεσε σε μια χρωματιστή σειρά περιοδικών που εξέδιδε η Εύξεινος Λέσχη Κοζάνης στα μέσα της δεκαετίας του 1980.

Το περιοδικό ήταν τριμηνιαίο και είχε τίτλο Ποντιακό Βήμα.

Το έντονο χρώμα των εξωφύλλων του (πορτοκαλί, κίτρινο, πράσινο, κάθε τεύχος και διαφορετικό), η ρετρό γραφιστική του αλλά κυρίως η θεματολογία του, μου κέντρισαν το ενδιαφέρον από την πρώτη στιγμή. Υπεύθυνος της έκδοσης ήταν ο Κ. Ασλανίδης και η Συντακτική Επιτροπή αποτελούνταν από τους: Ν. Λαπαρίδη, Γ. Παρχαρίδη, Ν. Παπαδόπουλο, Μ. Ηλιάδη. Στο εσώφυλλο είχε πληροφορίες για τις συνδρομές: Ιδιώτες δρχ. 500, Οργανισμοί δρχ. 1.000, Εξωτερικό 20 δολάρια.

Συνειρμικά μεταφέρθηκα στα μέσα της δεκαετίας του ’80, όταν σαν απιταχτέρ’ έκανα τα θελήματα αγοράζοντας τα τσιγάρα του πατέρα μου –μάρκας «Έθνος»– 24 δρχ. Το 500άρικο για τα 4 τεύχη του χρόνου ήταν ένα τίμιο ποσό, σκέφτηκα!

Ξεφυλλίζοντας το 9ο τεύχος έπεσα σε ένα άρθρο του φιλόλογου, λυκειάρχη και συντάκτη του περιοδικού Νικόλαου Λαπαρίδη¹ (φωτ. αριστερά) με καταγωγή από τη Ζάβερα της Ματσούκας. Ο αείμνηστος λυκειάρχης έγραφε για τα ποντιακά ιδιώματα, τα οποία τα διέκρινε σε τέσσερις ομάδες:²

α) Το ιδίωμα της Χαλδίας με τις μεγάλες περιφέρειες Αργυρούπολης, Κρώμνης, Άρδασσας, Σάντας κτλ.
β) Το ιδίωμα της Ματσούκας με την περιφέρεια των 70 χωριών εκ των οποίων τα 48 ήταν αμιγώς ελληνικά, τα 13 μικτά και τα 9 τουρκικά, αλλά και με τα χωριά της εκκλησιαστικής επαρχίας Τραπεζούντας.
γ) Το ιδίωμα Κερασούντας, Κοτυώρων, Οινόης και Νικόπολης, και τέλος
δ) το ιδίωμα Σινώπης, Ινέπολης, Ποντοηράκλειας, το οποίο είχε δεχτεί σαφείς επιδράσεις από τη νεοελληνική γλώσσα.

Τα τέσσερα αυτά ιδιώματα παρουσιάζουν κάποιες μικρές διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή, όπως συμβαίνει άλλωστε και στα ελλαδικά ιδιώματα σύμφωνα με τον Λαπαρίδη.

Ο Μάτσκαλης φιλόλογος εξέφραζε ένα παράπονο: κανείς δεν είχε ασχοληθεί σοβαρά με τη λογοτεχνική παραγωγή στο ιδίωμα της Ματσούκας. Έψεγε μάλιστα τον «δάσκαλο του γένους» όπως χαρακτήριζε τον Περικλή Τριανταφυλλίδη από το χωριό Σκαλίτα, πλησίον της Παναγίας Σουμελά, ο οποίος έγραψε τα μεγάλα έργα Φυγάδες και Ποντικά, αλλά δεν καταπιάστηκε με το γλωσσικό ιδίωμα της γενέτειράς του.³

Μακάριζε τους Αργυρουπολίτες που είχαν τόσο πολλούς λογίους και δημιούργησαν έργα-παρακαταθήκες στο ιδίωμά τους. Είχαν τον Δημοσθένη Οικονομίδη που έκανε «συστηματική και πολυσύνθετη εργασία με βάση το ιδίωμα της Χαλδίας». Είχαν τον Ανθ. Παπαδόπουλο και τον Γ. Σουμελίδη με «αξιόλογες μελέτες γλωσσολογικών θεμάτων με βάση το ιδίωμα της Χαλδίας». Είχαν τον Γ. Κανδηλάπτη (Κάνι), τον Παντ. Μελανοφρύδη, τον Δημ. Κ. Παπαδόπουλο «με μελέτες και άρθρα ιστορικού και λαογραφικού ενδιαφέροντος στο ιδίωμα της Χαλδίας».

Ο Ξένος Ξενίτας (Ξενοφών Άκογλου), ο Ιωακείμ Σαλτσής, ο Ι. Παμπούκης ανέδειξαν μέσα από τα έργα τους το ιδίωμα της Κερασούντας-Κοτυώρων-Οινόης. Ο Κρωμναίος Φίλων Κτενίδης απέδωσε «την ποιητική ψυχή του ποντιακού λαού, που έφερε στην Ελλάδα γερά χέρια και θέληση για νέα εθνική ζωή στον ελλαδικό χώρο»!

Ο μόνος που είχε δώσει δείγματα από τον γλωσσικό πλούτο του ιδιώματος της Ματσούκας ήταν ο Γ. Ζερζελίδης, και αυτός μετά τη δεκαετία του 1950 όπως αναφέρει εμφανώς ενοχλημένος με την αργοπορία αυτή ο Λαπαρίδης.

Πιο μπροστά ο Ισραήλ Βασιλειάδης –φιλόλογος, καθηγητής του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας και τελευταίος διευθυντής του– είχε κάνει μια μελέτη με συλλογή λέξεων, φράσεων και εθίμων της Ματσούκας, αλλά δυστυχώς δεν δημοσιεύτηκε και έτσι δεν διασώθηκε.

Είμαστε σίγουροι πως εάν ζούσε στις ημέρες μας ο Ν. Λαπαρίδης θα ήταν πολύ περήφανος για τη λογοτεχνική παραγωγή δύο «συμπατριωτών» του Μάτσκαλήδων, του Κώστα Διαμαντίδη (Ροδάφ’νον) από την Αγάπη Γρεβενών και του Γιάννη Τερζίδη (Αέρα σ’ μαναχόν κανείται) από τα Κομνηνά της Πτολεμαΐδας!

Στο τέλος του ενδιαφέροντος άρθρου του ο Νικόλαος Λαπαρίδης αναφέρει επιγραμματικά ορισμένες διαφορές ανάμεσα στα ιδιώματα της Χαλδίας και της Ματσούκας.

α) Όσοι μιλούν το ιδίωμα της Χαλδίας μετατρέπουν σε λέξεις που προέρχονται από την τουρκική γλώσσα το γράμμα «κ» σε «γ» π.χ. Γαρς (Καρς), γαρή (καρή), ενώ στο ιδίωμα της Ματσούκας παραμένει ως έχει.
β) Το η-ι-υ προ του γράμματος «ρ» στη Ματσούκα ακούγεται καθαρό ενώ στην Χαλδία μετατρέπεται σε τραχύ «ου», π.χ. πιρνά-πουρνά.
γ) Το «ε» στη Ματσούκα προφέρεται καθαρό ενώ στην Χαλδία προφέρεται μεταξύ ε και α, ή ε και ο.
δ) Η γενική των αρσενικών ονομάτων στην Ματσούκα είναι «του», π.χ. του Γώγονος ενώ στη Χαλδία «τη» (τη Γώγονος) όπως και για τα θηλυκά ονόματα π.χ. τη Παναΐας, ενώ αντίστοιχα οι Μάτσκαλήδες λένε «τση» (τση Παναΐας).

Τέλος, ο Λαπαρίδης παρατηρεί πως ο τονισμός της κλητικής των ονομάτων στο ιδίωμα της Ματσούκας είναι ο κανονικός τονισμός της ελληνικής γλώσσας, ενώ στο ιδίωμα της Χαλδίας παρατηρείται ένας αναβιβασμός τόνου και δίνει ως παράδειγμα για το ιδίωμα Ματσούκας:

— Νέτση Κερεκή, το καμσίν που έν’;
— Πατέρα, απέσ’ ’ς σον τενεκέν’ έν’.

Ενώ αν η Κυριακή και ο πατέρας της ήταν από την Χαλδία θα έλεγαν:

— Νέτση Κέρεκη, το γάμσιν μέρ’ έν’;
— Πάτερα, απέσ’ ’ς σην τάνεκεν έν’.

Αθάνατη ελληνική γλώσσα, η γλώσσα των προγόνων μας!

Αλεξία Ιωαννίδου

__________
1. Ο Νικόλαος Λαπαρίδης γεννήθηκε το 1920 στο Νοβοροσίσκι της Ρωσίας. Η οικογένειά του ήρθε στην Ελλάδα το 1925 και εγκαταστάθηκε στην Κοιλάδα Κοζάνης.
2. Ο Γιάννης Τερζίδης σημειώνει πως σύμφωνα με τα γλωσσολογικά κριτήρια του Άνθιμου Παπαδόπουλου και του Δημοσθένη Οικονομίδη, ο Λαπαρίδης δεν αναφέρει όλα τα ιδιώματα. Ανάμεσα σε αυτά που παραλείπονται είναι το ιδίωμα του Όφεως-Σουρμένων το οποίο σήμερα ομιλείται από μεγάλο αριθμό ελληνόφωνων στον Πόντο.
3. Εντύπωση μας κάνει η παράλειψη του Χριστόφορου Χριστοφορίδη (Σάρπογλη) με το μεγάλο έργο για τα ποντιακά γράμματα.