Το Ωροσκόπιον Τραπεζούντος είναι ένας κώδικας, ανώνυμου συγγραφέα, γραμμένος το 1336 μ.Χ. Σώζεται στον 525 κώδικα της Κρατικής Βιβλιοθήκης του Μονάχου. Αποτελείται από μηνιαίους αστρονομικούς πίνακες μεταξύ του χρονικού διαστήματος της 12ης Μαΐου 1336 και της 12ης Μαρτίου 1337. Στο περιθώριο του κώδικα δίπλα στους πίνακες υπάρχουν χειρόγραφα γραμμένα –δεν μπορούσε να είναι κι αλλιώς, η τυπογραφία εφευρέθηκε στα μέσα του 15ου αι.–, διάφορα κείμενα που αφορούν προβλέψεις για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Ωστόσο εκείνο που έχει αληθινό ενδιαφέρον είναι πως μέσα από τον σχολιασμό αυτών των προβλέψεων μπορούμε να εξάγουμε ενδιαφέροντα συμπεράσματα για την κοινωνική ζωή των Τραπεζούντιων στα μέσα του 14ου αιώνα. Υπάρχουν αναφορές στην πνευματική κίνηση της εποχής, στις καθημερινές ασχολίες των κατοίκων της πρωτεύουσας του Ελληνικού Μεσαιωνικού Κράτους (μην ξεχνάμε πως η Τραπεζούντα κατά την περίοδο 1204-1461 υπήρξε κέντρο της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας), αλλά γίνεται μνεία και για την «έκπτωση των ηθών» της εποχής.
Οι πληροφορίες που μπορούμε να αντλήσουμε από το πολύ ενδιαφέρον κείμενο δεν σταματούν όμως εδώ. Υπάρχει πληθώρα γεωγραφικών – τοπογραφικών στοιχείων, πληροφορίες για την εξωτερική πολιτική των Κομνηνών των βασιλέων της Αυτοκρατορίας του Πόντου, τον καιρό, τις τιμές των προϊόντων, το εμπόριο, την πολυτελή ζωή που διήγαν οι αξιωματούχοι της εποχής αλλά και όσοι ανήκαν στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα μέχρι και πληροφορίες για την πλαστογραφία των χρημάτων.
Ολόκληρος ο κώδικας παρά την ονομασία του –«Ωροσκόπιον Τραπεζούντος» που παραπέμπει ίσως σε κείμενο μη επιστημονικό– αποτελεί έναν θησαυρό για τους ερευνητές πολλών πεδίων.
Εμείς ξεχωρίσαμε από την πλευρά του πολιτισμού την μαρτυρία εκείνη που αναφέρεται στην ύπαρξη της επαγγελματικής τάξης των παιγνιωτών. Οι παιγνιώτες ήταν οι περισσότεροι μουσικοί, έπαιζαν κάποιο μουσικό όργανο. Συνήθως ήταν και στιχοπλόκοι, έγραφαν δηλαδή στίχους στα τραγούδια που συνέθεταν τη μουσική και στη συνέχεια τα παρουσίαζαν τραγουδώντας τα στο κοινό, τους Ποντίους του Μεσαίωνα!
Όπως εύστοχα παρατηρεί ο Χρήστος Σαμουηλίδης οι πληροφορίες αυτές που αντλούνται από τα περιθώρια του κώδικα βοηθούν «στη γνώση και κατανόηση της αφετηρίας της ελληνικής δημοτικής ποίησης και του δημοτικού τραγουδιού, που ανάγει τις ρίζες του στη βυζαντινή εποχή».
«Τους παιγνιώταις χαράν και κέρδος, και εκβάλωσιν νέας στιχοπλοκίας, ίνα φέρωσιν και οι άνθρωποι την ακοήν αυτών προς αυτούς», λέει σε ένα σημείο του το Ωροσκόπιον Τραπεζούντος, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει: Οι παιγνιώτες θα έχουν χαρά και κέρδος και θα βγάλουν νέα τραγούδια για να τα ακούν οι άνθρωποι με ευχαρίστηση και ενδιαφέρον.
Ποιος ξέρει; Ίσως από αυτήν την αγαπητή τάξη των «παιγνιωτών» να προέκυψαν οι παραδοσιακοί μας σκοποί και τραγούδια, αυτά που μας ταξιδεύουν νοητά στη χώρα των παππούδων και των γιαγιάδων μας η οποία τώρα πια είναι ουτοπική, άυλη, γι’ αυτό και απείραχτη και σωσμένη μέσα στο θυμικό μας!
Αλεξία Ιωαννίδου
