Κάθε σαββατοκύριακο 8 με 10 το πρωί, θυμίζει από τη συχνότητα του Δευτέρου Προγράμματος της ΕΡΤ ότι «Έχει η ζωή γυρίσματα» και μας καλεί σε ένα μαγικό κόσμο, μακριά από το θόρυβο που κάνουν σήμερα τα ΜΜΕ. Η Λίτσα Τότσκα, έχει διανύσει πάνω από τρεις δεκαετίες σε έντυπα, τηλεόραση και φυσικά το αγαπημένο της ραδιόφωνο. Και σε μια αποκλειστική συνέντευξη στο pontosnews.gr, μοιράζεται εμπειρίες, θυμάται με περηφάνεια τις pοντιακές ρίζες της και μας αποκαλύπτει, γιατί υποστηρίζει ότι Ο ουρανός μιλάει ελληνικά.
Να πούμε για τις ποντιακές σας ρίζες;
Είμαι Πόντια από τη μεριά της μητέρας μου. Για την ακρίβεια είμαι… Καρσλού. Στο Καρς υπήρχε μια λίμνη, με 13 χωριά γύρω-γύρω αν θυμάμαι καλά. Η γιαγιά μου ήταν από το Παντζαρότ και ο παππούς μου από το Ζεμζελέκ. Κι όπως λέει η οικογενειακή παράδοση, Πέτρου και Παύλου στο πανηγύρι, ανέβασε ο παππούς Αναστάσης τη γιαγιά Σαΐα στο άλογο και την έκλεψε! Έκαναν 13 παιδιά. Τα 10 στην πατρίδα. Όταν διώχθηκαν βάναυσα από τις πατρογονικές τους εστίες, ήρθαν πρόσφυγες στην Ελλάδα όπου γεννήθηκαν τρία κορίτσια. Ένα από αυτά ήταν η μητέρα μου, η Ευγενία –όπως είναι γνωστό οι Πόντιοι ευλαβούνται πολύ τον Άγιο Ευγένιο (πολιούχος της Τραπεζούντας και προστάτης των Μεγάλων Κομνηνών).
Με την ποντιακή κουζίνα πώς τα πάτε;
Δε φημίζομαι για τις μαγειρικές μου ικανότητες. Ξέρω όμως να απολαμβάνω το ποντιακό φαγητό. Λατρεύω το σορβά, τα πισία και το πορτς. Κι όπου τα βρω τα… τιμώ δεόντως.
Έχουμε βιώσει τι σημαίνει ποντιακή κουλτούρα;
Θεωρώ ότι η ποντιακή κουλτούρα είναι πάρα πολύ πλούσια αλλά ένα κομμάτι της δεν έχει βγει προς τα έξω. Πλούτος παραδόσεων, ηθών και εθίμων με ρίζες όχι απλά στην εποχή των Κομνηνών αλλά στην αρχαία Ελλάδα. Με συγκλονίζει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουν οι Πόντιοι το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο. Διδάσκει πολλά το γλέντι που στήνουν το Πάσχα «‘Σ τα ταφία» δηλαδή στα νεκροταφεία, όπου γλεντούν μαζί με τους αγαπημένους τους που έχουν φύγει από τη ζωή. Το έθιμο έρχεται από τα Υδροφόρια της αρχαίας Ελλάδας. Με έχει ποτίσει αυτός ο τρόπος σκέψης: Όταν ήμουν μικρή πήγαινα συχνά με τη μητέρα μου για κερί ή για τρισάγιο και πάντα ακολουθούσε μια μικρή περιήγηση ανάμεσα στα κυπαρίσσια για να μου πει ιστορίες ανθρώπων που αναπαύονταν στην τελευταία κατοικία τους.
Παρά το γεγονός λοιπόν ότι είμαι παιδί «μικτού» γάμου (με πατέρα ντόπιο και με ρίζες από την Ήπειρο) θα έλεγα ότι η ποντιακή κουλτούρα νίκησε κατά Κράτος!
Και μιλάτε ποντιακά και τα χορεύετε;
Εννοείται! Θα σας πω μια ιστορία από τη δεκαετία του ’90 όταν δούλευα στη Θεσσαλονίκη σαν νεαρή ρεπόρτερ. Ήταν η εποχή που ήρθαν οι πρώτοι Ελληνοπόντιοι από τη Σοβιετική Ένωση. Κατεβαίνω στην πλατεία Αριστοτέλους με το τηλεοπτικό συνεργείο και κάνω τις συνεντεύξεις στα ποντιακά. Δίνω την κασέτα στον μοντέρ, του δίνω και τους χρόνους για να «κόψει» το θέμα και του λέω «πάω να πάρω μια πορτοκαλάδα και έρχομαι». Επιστρέφοντας, διαπίστωσα ότι με περίμενε άπραγος.
Θέλω να πω ότι τα ποντιακά μου ήταν τόσο οικεία, που δεν μπορούσα να συνειδητοποιήσω ότι κάποιος που δεν έχει άμεση εμπλοκή με το ποντιακό στοιχείο, δεν μπορεί να τα μιλήσει και να τα κατανοήσει.
Εδώ, να προσθέσω πως αν ξέρεις καλά αρχαία ελληνικά, αντιλαμβάνεσαι τη ρίζα πολλών ποντιακών λέξεων και την ερμηνεία τους. Για παράδειγμα οι Πόντιοι λένε «τέρεν» δηλαδή κοίτα: από το αρχαιοελληνικό τηράω -τηρώ, που σημαίνει κοιτάζω, παρατηρώ.
Τηλεόραση. Έχοντας δουλέψει και πίσω από τις κάμερες και μπροστά –στην υψηλής αισθητικής «Δεξίωση» στην ΕΡΤ3– σας λείπει η επαφή με το μέσο;
Δεν μου λείπει η τηλεόραση. Έχω τη φιλοσοφία, ότι στη ζωή κάθε τι κάνει τον κύκλο του. Αισθάνομαι τυχερή που βίωσα αυτόν τον κύκλο από το 1988 μέχρι το 2005, κυρίως στη δημόσια τηλεόραση. Ήταν μια εποχή «αθωότητας», υπό την έννοια ότι έψαχνες, διάβαζες, συζητούσες και έστηνες τηλεοπτικά project και είχες την πολυτέλεια να ασχοληθείς με ιδιαίτερα θέματα.
Πώς σας φαίνεται η σημερινή τηλεόραση;
Γερνάει μαζί με το κοινό της. Έμεινε σε συνταγές ξεπερασμένες και δεν μπόρεσε να προσελκύσει το νεανικό κοινό που έχει στραφεί ολοκληρωτικά στο διαδίκτυο. Έχασε την ικανότητά της να προσελκύει γιατί μάλλον δεν μπόρεσε να παρακολουθήσει και ν’ ακολουθήσει τις νέες τάσεις και τα νέα δεδομένα. Στον πυρήνα της είναι ένα συντηρητικό μέσο που φοβάται τις αλλαγές και αυτό φαίνεται και από τη δυσκολία που έχει στο να προτείνει νέα πρόσωπα.
Ζούμε την εποχή του τηλεοπτικού κανιβαλισμού;
Αυτό το… σπορ το ασκεί η τηλεόραση εδώ και χρόνια για χάρη της τηλεθέασης. Και παλαιότερα όμως υπήρχαν «λαϊκές» εφημερίδες που ποντάριζαν στα ειδεχθή εγκλήματα για να τονώσουν την κυκλοφορία τους. Είναι βλέπετε ο πειρασμός της «κλειδαρότρυπας». Αυτό που είναι νομίζω πιο στενάχωρο είναι ότι μεταφέραμε τη «ρούγα» στο διαδίκτυο: δεν έχουν όρια τα μαλλιοτραβήγματα στα social media. Υπό αυτήν την έννοια, αισθάνομαι ευγνώμων που εργάζομαι στο δημόσιο ραδιόφωνο που μου δίνει τη δυνατότητα να εκφραστώ με αξιοπρέπεια χωρίς αρένες και ίντριγκες προς τέρψιν του φιλοθεάμονος κοινού.
Γιατί αγαπάμε ως τηλεθεατές τη φρίκη; Ως πτυχιούχος του Τμήματος Φιλοσοφίας/Παιδαγωγικής/Ψυχολογίας του ΑΠΘ, έχετε να δώσετε μία απάντηση;
Υπάρχουν αρμοδιότεροι εμού να απαντήσουν. Ωστόσο, θα σας θυμίσω τις ρωμαϊκές αρένες. Είναι τα κατώτερα ένστικτά μας που ικανοποιούνται ενώ κρυφοχαιρόμαστε κιόλας που δεν είμαστε στη θέση του δυστυχή που ταλαιπωρείται.
Να φύγουμε από τον Γη με προορισμό τον «Ουρανό που μιλάει ελληνικά». Πώς γεννήθηκε το βιβλίο;
Το αφιέρωσα στη μητέρα μου και στον γιο μου γιατί καθένας συνέβαλε με διαφορετικό τρόπο στα…γεννητούρια. Χάρη στη μητέρα μου αγάπησα τους ελληνικούς μύθους –εκείνη πρώτη έστρεψε το βλέμμα μου στον ουρανό για να μου δείξει τη Μεγάλη και τη Μικρή Άρκτο– ενώ χάρη στον γιο μου γεννήθηκε η ιδέα του βιβλίου. Όλα ξεκίνησαν όταν ήταν μαθητής στο δημοτικό: μία περίοδο ονειρευόταν να γίνει αστροφυσικός. Κι όπως κουβεντιάζαμε του λέω κάποια στιγμή για να κεντρίσω το ενδιαφέρον του: «Ξέρεις ότι ο ουρανός μιλάει ελληνικά»; Του είπα πρόχειρα όσους ελληνικούς μύθους θυμόμουν για τους αστερισμούς κι έψαξα να βρω ένα βιβλίο για την ηλικία του με ανάλογο θέμα. Δυστυχώς, δεν βρήκα. Χρόνια μετά, άρχισα να συμμετέχω σε συλλογές διηγημάτων της Ελληνοεκδοτικής για ενήλικες. Είπα την ιστορία στον εκδότη Διονύση Βαλεριάνο και με παρότρυνε να γράψω το βιβλίο. «Θυμάσαι που μου είχες πει ότι ο ουρανός μιλάει ελληνικά;», μου θύμισε ο έφηβος πια Κωνσταντίνος την περίοδο που το έγραφα. Έτσι προέκυψε και ο τίτλος του βιβλίου.
Οι ελληνικοί μύθοι για τους αστερισμούς σε ένα βιβλίο;
Έτσι ακριβώς. Ο αρχαιοελληνικός μύθος είναι η μήτρα μας. Η εικονογράφος Μαρία Μανουρά στάθηκε εξαιρετική συνοδοιπόρος. Αναπαράστησε με ταλέντο και έμπνευση τα βασικά γεγονότα της πλοκής των μύθων.
Το βιβλίο μου αν και απευθύνεται σε παιδιά, ωστόσο διαβάζεται ευχάριστα και από ενήλικες, όπως διαπιστώνω από τις πρώτες αντιδράσεις που εισπράττω: ίσως γιατί είναι γραμμένο απλά και όχι απλοϊκά.
Όποιος αγαπά τους μύθους και γοητεύεται από τα μυστήρια του σύμπαντος είμαι βέβαιη ότι θα απολαύσει το ταξίδι.
Γιος στην εφηβεία. Το χάσμα των γενεών είναι εδώ;
Ανήκω στις τυχερές, γιατί είναι ένα παιδί πολύ συζητήσιμο. Παρακολουθεί από μικρός θέατρο μαζί μου. Πάντα υπάρχουν συγκρούσεις και διαφωνίες αλλά στο τέλος της ημέρας το σημαντικό είναι να μην χάνεται η αγάπη και να μένουν ανοιχτοί οι δίαυλοι επικοινωνίας. Νομίζω ότι με τους εφήβους το ζητούμενο είναι να τους ακούμε και να βρίσκουμε το χρόνο και τη διάθεση να το κάνουμε. Χωρίς να τους κρίνουμε, να προσπαθούμε να μπαίνουμε στη θέση τους και να θυμόμαστε τις δικές μας αντιδράσεις στην ηλικία τους. Δεν αποφεύγεις τις κόντρες αλλά να υπάρχουν επιχειρήματα.
Ακούει τραπ;
Ακούει το καλό ελληνικό τραγούδι αλλά έχει ειδική αγάπη στη συμφωνική μουσική. Φυσικά όλα τα παρακολουθεί αλλά έχει κάνει τις επιλογές του. Δεν του αρέσει όπως λέει η… βαβούρα της τραπ αλλά και το ότι οι στίχοι μιλούν υποτιμητικά για τις γυναίκες. Μεταξύ μας, απορώ πώς λατρεύουν αυτά τα τραγούδια τα κορίτσια στην ηλικία του.
Ραδιόφωνο. Ξεκινήσατε με αυτό, ακολούθησε μια παύση ενώ την τελευταία δεκαετία επιστρέψατε στο δημόσιο ραδιόφωνο, με ιδιαίτερες εκπομπές.
Ραδιόφωνο έκανα για πρώτη φορά το 1988 και για αρκετά χρόνια, με αφετηρία το Δημοτικό Ραδιόφωνο Θεσσαλονίκης. Το 2013 επέστρεψα στους ραδιοφωνικούς θαλάμους. «Έχει η ζωή γυρίσματα» όπως είναι και ο τίτλος της ραδιοφωνικής εκπομπής μου στο Δεύτερο Πρόγραμμα της ΕΡΤ. Κάθε σαββατοκύριακο ξεφυλλίζω σελίδες πολιτισμού, λέω ιστορίες για την Τέχνη και την επιστήμη και παρουσιάζω πρόσωπα –γνωστά και άγνωστα– που οι επιλογές τους άνοιξαν δρόμους. Το έναυσμα μού δίνουν οι στίχοι των τραγουδιών κι έχω πάντα στραμμένο το βλέμμα στην κάθε εποχή, στα έθιμα και στις γιορτές της. Πολλές από τις γιορτές αλλά και τις φράσεις της καθημερινότητάς μας έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα. Το δημόσιο ραδιόφωνο μού δίνει την πολυτέλεια να ασχολούμαι με όλα αυτά.
Όσο για τα τραγούδια που επιλέγω, αγαπώ όσα έχουν κάτι να μου πουν, όσα με κάνουν καλύτερο άνθρωπο.
Σπύρος Δευτεραίος
