Όταν πριν από 156 χρόνια ερχόταν στον κόσμο ο Ευγένιος Αντωνιάδης, κανείς δεν φανταζόταν πως ο γιος του Μιχαήλ Αντωνιάδη και της Φωτεινής Αλεξίου από την Κωνσταντινούπολη θα γινόταν ίσως ο σημαντικότερος Έλληνας αστρονόμος της σύγχρονης εποχής!
Από τα Ταταύλα όπου πρωτοείδε το φως της ζωής, την 1η Μαρτίου 1870, κατάφερε να φθάσει στα πέρατα του σύμπαντος και με όπλο τις γνώσεις και την παρατηρητικότητά του να κατακτήσει εξέχουσα θέση στη διεθνή αστρονομική κοινότητα.
Τις πρώτες αστρονομικές παρατηρήσεις του τις έκανε πριν καν γίνει 18 ετών, έχοντας ως ορμητήριο την Κωνσταντινούπολη και την Πρίγκηπο. Διασώζονται προσωπικά αστρονομικά αρχεία ήδη από το 1887 με τις πρώτες σημειώσεις του να αφορούν τον αγαπημένο του πλανήτη, τον Άρη αλλά επίσης τον Κρόνο και τον Δία. Εκείνη την εποχή είχε κάνει και σχέδια για τις ηλιακές κηλίδες τα παροδικά φαινόμενα που εμφανίζονταν τότε στην φωτόσφαιρα, την επιφάνεια του Ήλιου. Το 1892, εξοπλισμένος με τηλεσκόπιο 10,8 εκ. άρχισε να σχεδιάζει την επιφάνεια του Άρη.
Το 1893, σε ηλικία 23 ετών, φεύγει για το Παρίσι μετά από πρόσκληση του Γάλλου αστρονόμου και συγγραφέα Camille Flamarrion –ίδρυσε τη Γαλλική Αστρονομική Εταιρεία, διατέλεσε πρώτος πρόεδρός της ενώ ήταν και εκδότης του περιοδικού L’Astronomie– για να εργαστεί στο ιδιωτικό αστρονομικό παρατηρητήριό του, στο προάστιο Juvisy, που του το είχε δωρίσει κάποιος εύπορος χορηγός.
Ο Γάλλος αστρονόμος είχε ενθουσιαστεί με τα σχέδια του Αντωνιάδη που δημοσιεύτηκαν στο Mars Memoir της British Astronomical Association και ήθελε οπωσδήποτε να συνεργαστούν. Ωστόσο τον πληρώνει μόλις 300 φράγκα και δεν του επιτρέπει να δημοσιεύει τις παρατηρήσεις του…
Πεισματάρης ο νεαρός Κωνσταντινουπολίτης επί τρία χρόνια εργάζεται σκληρά, παρατηρεί και σχεδιάζει. Με τον Flamarrion συγκρούεται συχνά και διαφωνεί ακόμα συχνότερα. Το 1896 συμμετέχει σε αποστολή παρατήρησης έκλειψης Ηλίου της Βρετανικής Αστρονομικής Ένωσης στη Νορβηγία. Την ίδια χρονιά γίνεται επικεφαλής του τμήματος της Ένωσης που ασχολείται με τον πλανήτη Άρη. Στο μεταξύ αποχωρεί από το αστεροσκοπείο του Γάλλου αστρονόμου, τον οποίο όμως δεν έπαψε να αποκαλεί «αγαπητό δάσκαλο».
Την εποχή που οι περισσότεροι κορυφαίοι παρατηρητές συμφωνούσαν ότι υπήρχαν ευθύγραμμες (και άρα τεχνητές) διώρυγες πάνω στον πλανήτη Άρη, που διακρίνονταν ως σκούρες γραμμές, ο Αντωνιάδης ένας ερασιτέχνης αστρονόμος κάνει λόγο για οφθαλμαπάτη. Στο συμπέρασμα αυτό κατέληξε το 1909 χρησιμοποιώντας το μεγάλο διοπτρικό τηλεσκόπιο Grand Lunette των 83 εκατοστών στο Αστεροσκοπείο του Μεντόν στο Παρίσι κατά την αντίθεση του Άρη που βρισκόταν εξαιρετικά κοντά στη Γη και φωτιζόταν ολόκληρος από τον Ήλιο.
Στις 20 Σεπτεμβρίου 1909 πετυχαίνει την καλύτερη έως τότε εικόνα της επιφάνειας του πλανήτη και το σχέδιό του δείχνει ότι η επιφάνεια είναι γεμάτη έντονες κηλίδες σε ακανόνιστα σχήματα.
Στέλνει τα συμπεράσματά του σε όλους τους μεγάλους αστρονόμους της εποχής αλλά σε πολλούς δεν αρέσει. Δύο χρόνια αργότερα διαπιστώνει ότι υπάρχουν αμμοθύελλες στην επιφάνεια του Άρη, κάτι που μόλις την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα επιβεβαιώθηκε από τη NASA.
Ο Αντωνιάδης έχοντας επενδύσει πολύ χρόνο στην παρατήρηση του «Κόκκινου» πλανήτη καταφέρνει να σχεδιάσει τον πρώτο λεπτομερή χάρτη της επιφάνειας του πλανήτη Άρη, δίνοντας πολλά ελληνικά ονόματα. Την ονοματολογία για την τοπογραφία του πλανήτη ολοκλήρωσε ο Ιωάννης Ε. Φωκάς με αποτέλεσμα τα κυριότερα όρη, κρατήρες, σημεία του Άρη να έχουν ελληνικές ονομασίες που είναι διεθνώς αποδεκτές έως σήμερα.
Ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να χαρτογραφήσει τον Ερμή χωρίς επιτυχία λόγω λανθασμένης υπόθεσης, παρατήρησε την Αφροδίτη, κατέγραψε την τροχιά του Δία, και σχεδίασε τους δακτυλίους του Κρόνου.
Το 1930 προχώρησε στην έκδοση του βιβλίο του La Planete Mars όπου εμπεριέχονται όλες τις μελέτες του Έλληνα αστρονόμου για τον Άρη. Το έργο του θεωρείται ως η βίβλος της τηλεσκοπικής παρατήρησης του Κόκκινου πλανήτη.
Η αγάπη του για την Αγια-Σοφιά στην Πόλη
Παράλληλα με την ενασχόλησή του με την Αστρονομία, ο Αντωνιάδης αξιοποιεί και τις σπουδές του στην Αρχιτεκτονική. Το 1895 δημοσιεύει το αρχιτεκτονικό-βυζαντινολογικό έργο με τίτλο Η Αγία Σοφία, περιγραφή αρχιτεκτονική, αρχαιολογική και ιστορική της μεγάλης εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως.
Το έργο αυτό διαδέχθηκε η τρίτομη μελέτη Έκφρασις της Αγίας Σοφίας (1907-1909) που δεν ήταν τίποτα άλλο από την αγάπη του για το Βυζάντιο και τις ρίζες του. Κάθε φορά που επισκεπτόταν την Κωνσταντινούπολη μελετούσε ξανά και ξανά την Αγία Σοφία και την εξέλιξή της στο πέρασμα των χρόνων. Ο ανήσυχος επιστήμονας είχε αποτυπώσει με όλες τις λεπτομέρειες το πολυδαίδαλο κτηριακό συγκρότημα, τα γλυπτά, τα μωσαϊκά και είχε αναπαραστήσει τον ιερό ναό σε όλο του το μεγαλείο.
Το 1904 με άδεια του ίδιου του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ Β΄ πέτυχε την έκδοση ειδικού Σουλτανικού Διατάγματος (ιραδέ), που του επέτρεψε να επεκτείνει τις έρευνές του, να εισχωρήσει στα άδυτα του ιερού κτηρίου και να μην αφήσει τίποτα ανεξερεύνητο. Ένα χρόνο αργότερα παρουσίασε τα πρώτα αρχιτεκτονικά σχέδια σε λιθογραφικούς πίνακες μεγάλου σχήματος, που τους τύπωσε με δικές του δαπάνες στο Παρίσι. Είχαν περάσει δέκα ολόκληρα χρόνια από το 1895, οπότε είχε ετοιμάσει το πρώτο χειρόγραφο του έργου του.
Το 1906 τύπωσε επίσης στο Παρίσι μια δεύτερη σειρά πινάκων. Αλλά το 1907 βρέθηκε ο μαικήνας που ανελάμβανε τις δαπάνες για τη συνολική έκδοση του έργου. Ο Γρηγόριος Μαρασλής (1831-1907), ο γνωστός εθνικός ευεργέτης από την Οδησσό, ήταν αυτός που θα χρηματοδοτούσε την έκδοση. Στον Αντωνιάδη δόθηκαν σημαντικές εκδοτικές δυνατότητες ώστε να κυκλοφορήσει το τρίτομο μνημειώδες έργο του.
Οι τρεις τόμοι επανεκδόθηκαν, το 1983, με τον τίτλο Έκφρασις της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως από τις εκδόσεις Β. Γρηγοριάδου.
Ο Αντωνιάδης ο σκακιστής
Ο σπουδαίος επιστήμονας άφησε την τελευταία του πνοή στις 10 Φεβρουαρίου 1944, σε ηλικία 74 ετών, έχοντας αφήσει το αποτύπωμά του όχι μόνο στην Αστρονομία –το όνομά του έχει δοθεί σε κρατήρες στον Άρη και στο νότιο ημισφαίριο της Σελήνης αλλά και σε μια οροσειρά του Ερμή που ονομάζεται Ράχη Αντωνιάδη (Antoniadi Dorsum)– και την Αρχιτεκτονική αλλά και το σκάκι που λάτρευε.
Ο Αντωνιάδης είχε αντιμετωπίσει μεγάλα ονόματα της εποχής με καλύτερη χρονιά του το 1907. Σε τουρνουά στο Παρίσι ισοβάθμησε στην πρώτη θέση με τον Φρανκ Μάρσαλ, πρωταθλητή των ΗΠΑ (από το 1909 έως το 1936), κερδίζοντας μάλιστα τον αγώνα. Το 1917 κατέκτησε την τρίτη θέση σε τουρνουά του στο Παρίσι.
Όλες αυτές τις κορυφές ο Ευγένειος Αντωνιάδης τις κατέκτησε έχοντας στο πλευρό του, από τις 9 Ιουνίου 1902, την Κωνσταντινουπολίτισσα σύζυγό του Κατερίνα Θεοδώρου Σεβαστοπούλου, επίσης μέλος της Βρετανικής Αστρονομικής Ένωσης. Το 1928, το ζευγάρι πήρε τη γαλλική υπηκοότητα εξού και συχνά βρίσκουμε αναφορές για τον Αντωνιάδη από τις οποίες απουσιάζει η ελληνική του καταγωγή.
Όμως τόσο εκείνος όσο και η σύζυγός του δεν ξεχνούσαν την ελληνική καταγωγή τους και το αποδείκνυαν με το έργο τους.
