Το λουκούμι της Οινόης – Ένα παραδοσιακό αρμενικό γλύκισμα

Ο οικισμός Οινόη βρίσκεται στα παράλια του Εύξεινου Πόντου, συγκεκριμένα στα βορειοανατολικά της Νεοκαισάρειας και στα βορειοδυτικά των Κοτυώρων (Ορντού). Την εποχή της βυζαντινής κυριαρχίας αποκαλούνταν Οιναίον. Αργότερα ονομάστηκε Ünye (Ούνιε) από τους Τούρκους, ονομασία που διατηρείται μέχρι σήμερα.

Πριν από το 1914 η Οινόη είχε συνολικά 10.000 κατοίκους (3.000 μουσουλμάνοι, 5.000 Ρωμιοί και 2.000 Αρμένιοι). Οι Ρωμιοί της Οινόης ασχολούνταν με το εμπόριο και οι περισσότεροι Αρμένιοι έκαναν εμπόριο υφασμάτων.

Στις μέρες μας, στην Οινόη συναντάμε την εκκλησία του Αγίου Μηνά που χτίστηκε το 1790 και τώρα λειτουργεί ως χαμάμ, και την εκκλησία της Παναγίας του 18ου αιώνα (Yalı kilisesi), που με τα χρόνια μετατράπηκε σε σταθμό ηλεκτροδότησης του δήμου, αίθουσα τελετών, και πρόσφατα δημοτική αίθουσα εκδηλώσεων και πολιτιστικών δραστηριοτήτων.

Κάτι που δεν αλλοιώθηκε, όμως, στα χρόνια που έχουν περάσει από τη Γενοκτονία, είναι η κληρονομιά που άφησαν οι Αρμένισσες της Οινόης.

Μια «αθόρυβη» ιστορία

Πρόκειται για μια ιστορία «αντίστασης» μιας γεύσης από τα ορφανά Αρμενόπουλα και από τις εξισλαμισμένες Αρμένισσες του Πόντου, που κρυφά αλλά και τόσο φανερά διέδωσαν μια μοναδική συνταγή στην περιοχή.

Η ονομασία «λουκούμι» σίγουρα μας ξεγελάει. Το γλυκό φτιαχνόταν για το πασχαλινό τραπέζι και ήταν κομμάτι της παράδοσης του τόπου. Οι εξισλαμισμένες Αρμένισσες, όσο κι αν προσπάθησαν να κρύψουν την καταγωγή τους από τα παιδιά και τα εγγόνια τους για να τα προστατέψουν, αυτήν την παράδοση την μετέφεραν από γενιά σε γενιά ώστε να μην ξεχαστούν οι άγιες μέρες του Πάσχα. Παλιά το γλυκό ετοιμαζόταν μόνο στα σπίτια, και τα παιδιά κουβαλούσαν τα ταψιά στους φούρνους της γειτονιάς τους. Σήμερα, από τουριστικής και εμπορικής πλευράς, τα πασχαλινά αυτά κουλουράκια είναι η σπεσιαλιτέ της Οινόης και προσελκύουν τους επισκέπτες στις βιτρίνες των ζαχαροπλαστείων.

Η παράδοση συνεχίζεται αθόρυβα και έχει μεταφερθεί στο τραπέζι του ραμαζανιού και του μπαϊραμιού των μουσουλμάνων.

Το 2013 γνώρισα τον Τζαφέρ Σαρικαγιά* από την Οινόη, που μου εξιστόρησε τη δική του ιστορία: «Ως παιδί μεγάλωσα στην Οινόη. Αμέτρητες φορές πήγα στο φούρνο της γειτονιάς μου, προσπερνώντας μια ερειπωμένη εκκλησία που πάντα αναρωτιόμουν γιατί ήταν άδεια και ερειπωμένη. “Ποιος ξέρει, ή από τους Ρωμιούς ή από τους Αρμένιους θα ’ναι, κάποτε ζούσαν εδώ Αρμένιοι και Ρωμιοί”, ήταν η απάντηση της γιαγιάς μου, Ζελιχά. Κουβαλούσα σε ταψιά τα λουκούμια που έφτιαχνε η μαμά μου, κάποιες φορές πήγαινα και δυο φορές τη μέρα, για να έχουμε ζεστά και φρέσκα κουλουράκια. Τη συνταγή η μητέρα μου την ήξερε από την γιαγιά μου, τη Ζελιχά. Αργότερα έμαθα πως η γιαγιά Ζελιχά δεν ονομαζόταν έτσι, αλλά την λέγανε Μαρί. Το 1915, όταν ορφανή παντρεύτηκε τον παππού μου, έγινε Ζελιχά. Σ’ αυτόν τον τόπο όλοι γνωρίζαμε το παρελθόν της κρυφής “αθόρυβης” ιστορίας των γυναικών μας».

Το λουκούμι της Οινόης είναι μια παράδοση που τελικά δεν έμεινε μόνο στην Οινόη. Σε μια επίσκεψή μου στο Γερεβάν το γευτήκαμε σε ένα φιλικό σπίτι. Σε μια ανάρτηση στο Facebook, η Βίλμα Τερπαντζιάν από το Νιου Τζέρσεϊ έγραψε με έντονα θαυμαστικά: «Η γιαγιά μου ήταν από την Οινόη, και πάντα έφτιαχνε λουκούμια!». Η ανάρτηση αυτή γέμισε με σχόλια από νέες γενιές Αρμενίων ανά τον κόσμο. Όσο ψάχνεις και ρωτάς, όλο και κάποιος θα πει «…μα η γιαγιά μου πάντα το έφτιαχνε». Έτσι, πήραμε τη συνταγή για να τη μαγειρέψουμε και να μην ξεχαστεί ποτέ η κληρονομιά μας.

______
*Απόφοιτος του πανεπιστημίου Yedıtepe, από το τμήμα Πολιτιστικών και Διεθνών Σχέσεων. Ετοιμάζει διατριβή για την ιστορία των Αρμενίων στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, η οποία επικεντρώνεται στον τομέα της τοπικής και προφορικής ιστορίας της περιοχής της Οινόης.

• Πηγή: Ήρα Τζούρου / Αρμενικά 92.

Σημ.: Οι Αρμένιοι της Ελλάδας γιορτάζουν το Πάσχα μαζί με τους Έλληνες, τιμώντας ωστόσο πάντα τις παραδόσεις της πατρίδας τους.