Επτά άνθρωποι στέκονται μπροστά στον φωτογραφικό φακό, σε ένα στούντιο της Σμύρνης, το 1874. Φορούν τα καλά τους ρούχα. Οι άνδρες έχουν τακτοποιήσει τα σακάκια τους, οι γυναίκες κάθονται ή στέκονται με την επισημότητα που απαιτούσε τότε ένα οικογενειακό πορτρέτο. Ανάμεσά τους βρίσκεται κι ένα εννιάχρονο αγόρι.
Κανείς τους δεν μπορούσε να φανταστεί ότι, περισσότερο από ενάμιση αιώνα αργότερα, η εικόνα εκείνης της ημέρας θα εξακολουθούσε να βρίσκεται κορνιζαρισμένη σε δύο διαφορετικά σπίτια του Μολύβου, στη Λέσβο.
Πίσω από αυτήν τη φωτογραφία κρύβεται μια ολόκληρη ιστορία ανθρώπων, εμπορικών διαδρομών και οικογενειακών δεσμών που ένωναν τα νησιά του Αιγαίου με τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη.
Η ιστορία τους έρχεται ξανά στο προσκήνιο με αφορμή την ημερίδα που διοργανώθηκε χθες στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη στην Αθήνα, αφιερωμένη στο αρχείο της οικογένειας Κράλλη από τον Μόλυβο.
Μια επίσκεψη στη Σμύρνη που έγινε οικογενειακό κειμήλιο
Οι δύο αδελφοί, Κομνηνάκης Κράλλης και Ιωάννης Κράλλης, βρίσκονταν στη Σμύρνη για επαγγελματικούς λόγους όταν αποφάσισαν να φωτογραφηθούν μαζί με συγγενείς τους.
Στα αριστερά της εικόνας στέκεται ο 20χρονος Κομνηνάκης, ο οποίος αργότερα θα εξελιχθεί σε έμπορο, κτηματία και δημογέροντα. Μετά την ενσωμάτωση της Λέσβου στο ελληνικό κράτος θα υπηρετήσει ως δήμαρχος και κοινοτάρχης του Μολύβου.
Στο κέντρο κάθεται ο μεγαλύτερος αδελφός του, Ιωάννης, επίσης έμπορος και κτηματίας. Μπροστά του βρίσκεται ο εννιάχρονος γιος του Αντώνιος, που αργότερα θα γίνει γνωστός για την κοινωνική και κοινωφελή δράση του στη Μήθυμνα.
Δίπλα τους απεικονίζονται μέλη της οικογένειας Ιωακείμογλου, με την οποία οι Κράλληδες συνδέονταν συγγενικά και εμπορικά.
Η ταυτοποίηση ορισμένων γυναικείων μορφών παραμένει πιθανή και όχι οριστική. Η ερευνήτρια Μαρίζα Κράλλη θεωρεί ότι μία από αυτές μπορεί να είναι η Αμερσούδα Ιωακείμογλου, πρώτη σύζυγος του Ιωάννη, ενώ η ηλικιωμένη γυναίκα ενδέχεται να είναι η μητέρα της, Συρματούδα.
Το μυστικό βρισκόταν στη σφραγίδα του φωτογράφου
Για πολλά χρόνια, η ακριβής χρονολόγηση της εικόνας δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Οι προφορικές οικογενειακές μαρτυρίες έδιναν πληροφορίες για τις ηλικίες των εικονιζόμενων προσώπων, αλλά τα ασφαλή χρονολογικά δεδομένα ήταν περιορισμένα.
Τη λύση έδωσε το ίδιο το φωτογραφικό τεκμήριο.
Η σφραγίδα του στούντιο παρέπεμπε στους αδελφούς Καστάνια, φωτογράφους με καταγωγή από τη Χίο, οι οποίοι δραστηριοποιούνταν στη Σμύρνη.
Οι δύο αδελφοί είχαν αρχικά συνεργαστεί με τον Αρμένιο φωτογράφο Ιωάννη Σισλιάν, στο φωτογραφείο El Beder. Τον Σεπτέμβριο του 1874 ανέλαβαν οι ίδιοι τη λειτουργία της επιχείρησης, στη δίοδο της Ευρωπαϊκής Λέσχης.
Αυτή η επαγγελματική αλλαγή αποτέλεσε καθοριστικό στοιχείο για την έρευνα. Σε συνδυασμό με τις ηλικίες των προσώπων, επέτρεψε τη χρονολόγηση της φωτογραφίας στους τελευταίους μήνες του 1874.
Η Σμύρνη των φωτογραφείων και των εμπόρων
Τον 19ο αιώνα η Σμύρνη ήταν ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα της Ανατολικής Μεσογείου.
Έλληνες, Αρμένιοι, Εβραίοι, Λεβαντίνοι και Τούρκοι συμμετείχαν στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Αυτή η πολυμορφία αποτυπωνόταν και στον κόσμο της φωτογραφίας.
Οι φωτογράφοι διατηρούσαν εργαστήρια σε εμπορικούς δρόμους και περάσματα, ενώ η φωτογραφική προσωπογραφία αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη σημασία για τις εύπορες οικογένειες, τους εμπόρους και τους ανθρώπους που ταξίδευαν συχνά.
Μια φωτογραφία μπορούσε να αποσταλεί σε συγγενείς, να φυλαχθεί σε οικογενειακό λεύκωμα ή να τοποθετηθεί σε περίοπτη θέση μέσα στο σπίτι.
Στο αρχείο της οικογένειας Κράλλη εντοπίζονται και άλλα φωτογραφεία της Σμύρνης, ανάμεσά τους εκείνο του Αρμένιου Κρικόρ Ζακί Κεσικμπασιάν, με φωτογραφία ήδη από το 1866, και το εργαστήριο του Φ. Γ. Κραμβό στον Φραγκομαχαλά.
Από τον Μόλυβο σε επτά πόλεις
Το φωτογραφικό υλικό είναι μόνο ένα μέρος του οικογενειακού αρχείου. Η συλλογή περιλαμβάνει φωτογραφίες από τουλάχιστον 22 διαφορετικές φωτογραφίσεις ή φωτογραφικά εργαστήρια, σε επτά πόλεις: Μυτιλήνη, Αθήνα, Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη, Κάιρο, Αλεξάνδρεια και Παρίσι.
Παράλληλα, το αρχείο περιλαμβάνει εμπορική αλληλογραφία, επιστολές, τηλεγραφήματα, σχολικά έγγραφα, συμβόλαια, χάρτες, οικογενειακά κειμήλια και έγγραφα γραμμένα στην οθωμανική τουρκική.
Η συστηματική μελέτη του συνδέεται με το ψηφιακό Αποθετήριο Ιστοριών Αιγαίου/Λέσβου (Aegean Stories Vault), που αναπτύχθηκε μέσα από τη συνεργασία ερευνητών και μελών της τοπικής κοινότητας.
Η ιστορική σημασία του δεν περιορίζεται στην οικογένεια Κράλλη. Μέσα από τις προσωπικές της διαδρομές αναδεικνύονται οι σχέσεις του Βορείου Αιγαίου με τη Μικρά Ασία και την ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο μεγάλων πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών.
Στη χθεσινή ημερίδα της Γενναδείου παρουσιάστηκαν διαφορετικές πλευρές του αρχείου από τη Μαρίζα Κράλλη, τη Μαρία Μανδαμαδιώτου, τον Αϊτέκ Σονέρ Αλπάν και τον Δημήτρη Κράλλη.
Δύο σπίτια, μια κοινή μνήμη
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτομέρεια που κάνει τη συγκεκριμένη φωτογραφία να ξεχωρίζει από τα υπόλοιπα ιστορικά τεκμήρια.
Το πορτρέτο του 1874 βρίσκεται ακόμη κορνιζαρισμένο σε δύο σπίτια απογόνων της οικογένειας: στο σπίτι της οικογένειας του Νικόλαου Ι. Κράλλη, απογόνου του Κομνηνάκη, και στο σπίτι της Ραλλούς Α. Κράλλη, απογόνου του Ιωάννη.
Έτσι, οι δύο αδελφοί, που φωτογραφήθηκαν μαζί πριν από περισσότερο από 150 χρόνια στη Σμύρνη, εξακολουθούν έτσι να «συναντιούνται» μέσα από την ίδια εικόνα.
