Τους αποκαλούσαν «τουρκόσπορους», τους στοίβαζαν σε αποθήκες και τους αντιμετώπιζαν σαν ξένους στον ίδιο τους τον τόπο. Κι εκείνοι, έχοντας χάσει σχεδόν τα πάντα, προσπαθούσαν να ξαναπιάσουν το νήμα της ζωής τους.
Στον Πειραιά του 1922, η προσφυγιά δεν τελείωνε με την αποβίβαση από τα καράβια. Για χιλιάδες Μικρασιάτες, μια άλλη δοκιμασία μόλις άρχιζε.
Αυτόν τον κόσμο ζωντανεύει ο Δημήτρης Στεφανάκης στο νέο του μυθιστόρημα, Βαθύ ρεμπέτικο, που κυκλοφορεί στις 24 Νοεμβρίου 2026 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
Στις σελίδες του, ο Πειραιάς του Μεσοπολέμου γίνεται τόπος συνάντησης προσφύγων, φυγάδων, λαθρεμπόρων, καλλιτεχνών και ανθρώπων του περιθωρίου. Στην Τρούμπα, στην Καστέλλα και στα καφενεία του λιμανιού διασταυρώνονται οι ιστορίες τους, ενώ αναδύεται ο κόσμος του ρεμπέτικου, με τον Μάρκο Βαμβακάρη, τον Μπάτη, τον Στράτο και τον Γιοβάν Τσαούς.

Αφηγητής είναι ο Ζαν-Λουί, ένας Γάλλος φυγάς που βρίσκει καταφύγιο στον Πειραιά και παρακολουθεί από κοντά την άφιξη των Μικρασιατών. Μέσα από τα μάτια του, ο συγγραφέας φωτίζει όχι μόνο την τραγωδία των ξεριζωμένων, αλλά και την καχυποψία, την περιφρόνηση και την υποκρισία με τις οποίες συχνά τους υποδέχτηκαν.
Υπάρχει, όμως, και κάτι που οι πρόσφυγες δεν άφησαν πίσω: η μουσική τους. Τα σαντουροβιόλια, οι αμανέδες και οι σκοποί της Μικράς Ασίας συναντούν τον ήχο του Πειραιά, συνθέτοντας ένα καινούργιο μουσικό τοπίο.
Το PontosNews εξασφάλισε και προδημοσιεύει αποκλειστικά ένα απόσπασμα του μυθιστορήματος, αφιερωμένο στους πρώτους Μικρασιάτες πρόσφυγες που έφτασαν στον Πειραιά τον Σεπτέμβριο του 1922.
Όταν έφτασαν οι πρώτοι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία τον Σεπτέμβρη του 1922, ένιωσα αμέσως πως κάτι με συνέδεε μαζί τους. Γι’ αυτό όταν οι αποδώ τους έβαζαν στο μάτι και τους φώναζαν μπελάδες και τουρκόσπορους, έπαιρνα το μέρος τους. Η Κατρίν με συμβούλευε να μην μπαίνω στη μύτη των ντόπιων, γιατί άμα έχεις λερωμένη τη φωλιά σου, ποτέ δεν ξέρεις. «Είμαι κι εγώ πρόσφυγας, κατά κάποιο τρόπο, μην το ξεχνάμε» της απαντούσα. Άμα με άκουγε άλλος να το λέω αυτό, απορούσε: «Εσείς, κύριε Ζαν-Λουί, πρόσφυγας! Μα εσείς είστε ένας κύριος».
Η συμφορά βάζει σύνορα στο μυαλό των ανθρώπων.
Αντιμετωπίζουμε πάντα με κάποια δόση χαιρεκακίας τη δυστυχία του άλλου και τείνουμε το χέρι προς την πλευρά του όχι τόσο για να βοηθήσουμε όσο για να κρατήσουμε μια απόσταση. Στην πραγματικότητα τρέμουμε στην ιδέα πως αυτή η δυστυχία μπορεί να είναι μεταδοτική και να μολύνει τις ζωές μας. Κάποιοι σκέφτονται απλά πως η ανθρώπινη μοίρα κατανέμεται σε ζώνες. Όλα είναι ζήτημα γεωγραφίας. Αυτοί που βλέπαμε να φτάνουν στοιβαγμένοι στα καράβια της Ιστορίας με μάτια τρομαγμένα και τρεμάμενα μέλη μάς έρχονταν από ένα ανήκουστο Τροπικό, και πιστεύαμε πως δεν ήταν σαν κι εμάς. Δεν είχαν απολαύσει ποτέ μια κανονική ζωή με ειρήνη, με κάποια προνόμια, δεν ήξεραν τι θα πει καθημερινή ευτυχία. Ξεπήδησαν από τους υπονόμους του χρόνου, ήταν άνθρωποι-τρωκτικά και καλά θα έκαναν να είχαν μείνει στα παράλια της Μικράς Ασίας και να μας είχαν αφήσει στην ησυχία μας. Ωστόσο άπαξ και ενσωματώθηκαν στη δική μας καθημερινότητα, θα έπρεπε να τους υπομείνουμε. Στο κάτω κάτω η κατάντια τους έδινε αξία στη δική μας ύπαρξη. Δεν χρειαζόταν να αισθανόμαστε πια ελεεινοί και κατώτεροι. Υπήρχαν άλλοι σε πολύ χειρότερη κατάσταση από μας.
Όταν κατά τα ξημερώματα πλάγιαζα στο μαλακό μου στρώμα, σκεφτόμουν όλους αυτούς που με ζέστη και με κρύο κοιμόντουσαν σαν αδέσποτα ζώα στο μουράγιο και στους τοίχους του νεκροταφείου πίσω από τον Άγιο Διονύση. Γέροι, νέοι και παιδιά. Η ζωή τους καταστράφηκε από τη μια στιγμή στην άλλη και δεν γινόταν να ξαναφτιάξει πια, τουλάχιστον για μια γενιά. Έλεγα κάθε μέρα στον εαυτό μου: «Κάτι πρέπει να κάνεις σήμερα για αυτούς τους ανθρώπους, Ζαν-Λουί». Η Κατρίν το έβρισκε πολύ γλυκό. Για εμένα ήταν βασανιστικό. Αμέτρητοι άνθρωποι κι ο καθένας τους από μια τραγωδία. Τι να πρωτοκάνεις και για ποιον; Τον πρώτο καιρό έπιανα έναν τελώνη που ερχόταν στο μαγαζί. «Μα γιατί τους στοιβάζετε στις αποθήκες λες και είναι παλιοσίδερα;»
«Τι να κάνουμε, μεσιέ; Οι άνθρωποι αυτοί είναι υπήκοοι ξένης χώρας».
Το έλεγε με μια φυσικότητα που με εξόργιζε. Τόσες διατυπώσεις ούτε εγώ δεν είχα περάσει. Σκεφτόμουν πως κάποιοι ανόητοι τους ξερίζωσαν από τις εστίες τους και κάποιοι εξίσου ανόητοι εδώ έπαιζαν με τις λέξεις. Γινόταν γνωστό, στο μεταξύ, ότι οι ελληνικές αρχές τούς κατάσχεσαν περισσότερα από ό,τι οι Τούρκοι. Πατρίδα να σου πετύχει!
Ο Γκι έλεγε πάντα πως οι πόλεμοι είναι μια επινόηση της γιαγιάς Ιστορίας και γίνονται συνήθως για τους πιο ανόητους λόγους. Έφερνε ως παράδειγμα τον Τρωικό πόλεμο και την αρπαγή της ωραίας Ελένης. «Κι όμως για μια τέτοια ανοησία ξεθεμελίωσαν την Τροία οι Έλληνες! Ανοησία, ανοησία, ανοησία…» επαναλάμβανε. Κι αν αυτή η ανοησία μάς φαίνεται απίστευτη, είναι γιατί ο χρόνος στο πέρασμά του μας βάζει μυαλό.
Πολλοί πρόσφυγες εγκατέλειψαν τον Πειραιά και κοίταξαν να βολευτούν σε κάποια γωνιά της Ελλάδας. Άλλοι έμειναν γύρω από το λιμάνι περιμένοντας μάταια τη μέρα που θα γύριζαν σπίτι τους. Η πλατεία Καραϊσκάκη γέμισε παραπήγματα και οι Πειραιώτες διαμαρτύρονταν για το παρεμπόριο. Εμπόριο, παρεμπόριο, καθημερινά κάτι ψώνιζα από αυτούς τους ανθρώπους. Τους το οφείλαμε όλοι. Με αρκετούς συνεννοούμασταν και στα γαλλικά! Το έλεγα στην Κατρίν αλλά δεν άλλαζε γνώμη: «Τι να το κάνεις και το γαλλικό; Τώρα πια όλα τέλειωσαν για αυτούς». Το χειρότερο για τον άνθρωπο δεν είναι η συμφορά. Το χειρότερο είναι πώς σε αντιμετωπίζουν οι άλλοι, όταν το κακό σε βάλει στο σημάδι. Ακόμα κι αν σου φέρονται με αβρότητα, το κάνουν από αυταρέσκεια που προκαλεί πάντοτε το αίσθημα υπεροχής. Η μαμαζέλ Φανή με πληροφόρησε πως Μικρασιάτες από το Αϊβαλί ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν στο Τουρκολίμανο. Οι παρυφές της Καστέλλας καλύφθηκαν από παράγκες.
«Τούτοι δω θα τα καταφέρουν μια χαρά. Άκουσα πως οι Αϊβαλιώτες είναι σπουδαίοι ψαράδες» συμπλήρωσε. Είναι αλήθεια πως το πολυτιμότερο πράγμα στον άνθρωπο είναι οι δεξιότητές του. Οι πρόσφυγες έφεραν μαζί με τα τζιβαέρια τους και κάτι ακατάσχετο: τη δική τους μουσική, με τα σαντουροβιόλια και τους αμανέδες, που ηχούσαν σαν αντίστιξη στους μπουζουκομπαγλαμάδες και τα μάγκικα. Αυτή τη μουσική τουλάχιστον δεν μπορούσε να τους την πάρει κανείς. Τα πρωινά που κατέβαινα στα Λεμονάδικα για τις προμήθειες, άκουγα ένα μαναβάκι, προσφυγάκι, ξυπόλυτο με ανασηκωμένα τα παντελόνια και με μια τραγιάσκα που χωρούσε δύο κεφάλια σαν το δικό του, να πλέκει με τη φωνή του έναν παραδοσιακό σκοπό. Το έπιανε λίγο ψηλότερα από όσο μπορούσε κι έβγαζε κάτι πρωτάκουστους λαρυγγισμούς. Αυτοί που με έβλεπαν να στήνω αυτί μού έλεγαν: «Και πού να ακούσεις τον ράφτη που υπηρέτησε τσαούσης στον τουρκικό στρατό κι έπαιζε στην αυλή του σουλτάνου». Δεν έτυχε να γίνει αλλά όλοι, ακόμα και ο Μάρκος, τον μνημόνευαν κάθε τόσο και έλεγαν «ο δάσκαλος». Μόνο όταν αργότερα πέρασε στο γραμμόφωνο, μου είπε μια μέρα ο Μπάτης. «Τον ακούτε τον Τσαούση που παίζει μπουζούκι»;» Ήταν ο Γιοβάν Τσαούς με τ’ όνομα.

















