Ένας χωροφύλακας από την Κρήτη αφηγήθηκε τη διαδρομή από τις Σέρρες στη Γερμανία, την πείνα και τη λαχτάρα της επιστροφής, με μαντινάδες. Ένας έφεδρος δεκανέας από το Αίγιο κράτησε ημερολόγιο για το μακρύ ταξίδι, τη ζωή στο στρατόπεδο και τη δουλειά σε εργοστάσιο αλουμινίου. Και κάποιοι από τους συντρόφους τους άφησαν πίσω κάτι ακόμη πιο σπάνιο: τις ίδιες τις φωνές τους, ηχογραφημένες το 1917.
Όλοι βρέθηκαν στο Γκέρλιτς, στη Γερμανία, όταν το 1916 χιλιάδες Έλληνες στρατιωτικοί και χωροφύλακες μεταφέρθηκαν εκεί κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η ιστορία τους βρίσκεται στο επίκεντρο διεθνούς συνεδρίου του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στις 20 Νοεμβρίου, με την υποστήριξη του Goethe-Institut Athen.
Οι περιλήψεις των εισηγήσεων επιτρέπουν μια πρώτη ματιά σε οικογενειακά τεκμήρια και ηχογραφήσεις.
Μαζί φωτίζουν μια εμπειρία που δύσκολα χωρά σε έναν μόνο χαρακτηρισμό: οι άνδρες αυτοί περιγράφονταν ως «φιλοξενούμενοι», η παραμονή τους όμως συνδεόταν με τον πόλεμο, τον περιορισμό και την αδυναμία επιστροφής στην πατρίδα.
Από την ανατολική Μακεδονία στη Γερμανία
Το 1916 η Ελλάδα βρισκόταν στη δίνη του Εθνικού Διχασμού και των συγκρούσεων γύρω από τη στάση της στον πόλεμο. Μετά την προέλαση βουλγαρικών δυνάμεων στην ανατολική Μακεδονία και μέσα στο περίπλοκο πλαίσιο των στρατιωτικών και πολιτικών αποφάσεων της εποχής, άνδρες του Δ’ Σώματος Στρατού κατέληξαν στο Γκέρλιτς.
Η μεταφορά στη Γερμανία τούς απομάκρυνε από τις οικογένειες και τους τόπους τους για περισσότερα από δύο χρόνια. Στο στρατόπεδο υπήρξαν καθημερινές δυσκολίες, εργασία, ασθένειες, αλλά και μορφές κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής. Η έκβαση δεν ήταν ίδια για όλους και η εμπειρία τους δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο με την επίσημη λέξη «φιλοξενία».
Οι ιστορίες αυτές δεν ταυτίζονται με τη μετακίνηση Ελλήνων πολιτικών προσφύγων στην ίδια ευρύτερη περιοχή μετά τον Εμφύλιο, παρότι και η δεύτερη αποτελεί μέρος της ελληνογερμανικής και ελληνοπολωνικής ιστορίας. Τις χωρίζουν άλλος πόλεμος, άλλες συνθήκες και δεκαετίες.
Το τετράδιο του Πανταλάκη
Ανάμεσα στις ιστορίες που θα παρουσιαστούν στο συνέδριο βρίσκεται εκείνη του Γιώργου Πανταλάκη, Κρητικού χωροφύλακα. Η εγγονή του και επίκουρη καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Ευγενία Αλεξάκη περιγράφει στην περίληψη της εισήγησής της πώς εντόπισε το τετράδιο στο οποίο εκείνος κατέγραψε την εμπειρία του.
Μαζί σώθηκαν η δίγλωσση, ελληνική και γερμανική, ταυτότητα που έλαβε στο Γκέρλιτς, φωτογραφίες και ένα άλλο τετράδιο με ερωτικά δίστιχα γραμμένα αργότερα.
Ο Γιώργος Πανταλάκης χρησιμοποίησε τη μορφή της μαντινάδας για να μιλήσει για τη μετακίνηση, την ανεπαρκή σίτιση και την επιθυμία του να ξαναδεί τους δικούς του.
Η επιλογή αυτή δίνει στο τεκμήριο ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η αφήγηση της αιχμαλωσίας πέρασε μέσα από έναν κώδικα που ο χωροφύλακας γνώριζε καλά: συνέχισε, σύμφωνα με την εγγονή του, να συνθέτει και να απαγγέλλει μαντινάδες σε όλη του τη ζωή. Το οικογενειακό τετράδιο γίνεται έτσι πηγή και για τις εμπειρίες ενός ανθρώπου και για τον τρόπο με τον οποίο διάλεξε να τις διασώσει.
Το ημερολόγιο ενός δεκανέα
Μια δεύτερη διαδρομή ακολουθεί ο Κωνσταντίνος Ανδρουτσόπουλος, μέσα από το ημερολόγιο του έφεδρου δεκανέα Αντώνιου Καζολή από το Αίγιο. Στην περίληψη της εισήγησής του αναφέρεται στο φρούριο Λίσε, στη μεταφορά με τρένο προς τη Γερμανία και στη διαβίωση στο Γκέρλιτς.
Ο Αντώνιος Καζολής κατέγραψε επίσης τη δουλειά του στο εργοστάσιο αλουμινίου Lautawerk, ασθένειες και ένα εργατικό ατύχημα.
Το ημερολόγιο, που μελετήθηκε και δημοσιεύτηκε από τον εγγονό του, δείχνει πώς η μεγάλη πολιτική και στρατιωτική ιστορία συναντούσε τη ζωή ενός συγκεκριμένου ανθρώπου: πού εργαζόταν, πώς αρρώσταινε και πώς βίωνε την απόσταση από την πατρίδα.
Φωνές από το 1917
Υπάρχουν όμως και τεκμήρια που δεν διαβάζονται: ακούγονται. Το 1917 έγιναν στο Γκέρλιτς ηχογραφήσεις Ελλήνων, στο πλαίσιο γερμανικών καταγραφών αιχμαλώτων του πολέμου. Το σωζόμενο υλικό περιλαμβάνει φωνές και μουσική, ηχογραφημένες πολύ πριν η καθημερινή ανθρώπινη εμπειρία μπορεί να καταγράφεται με τη σημερινή ευκολία.
Στη δική του εισήγηση, ο επιμελητής μουσικών εκδόσεων Νίκος Διονυσόπουλος αναφέρεται στην πορεία από τον εντοπισμό των κυλίνδρων έως την προετοιμασία έκδοσης του ελληνικού υλικού. Θυμάται, επίσης, μια φωτογραφία του Κρητικού Μιχάλη Πολυχρονάκη να παίζει λύρα την ώρα της ηχογράφησης.
Οι ηχογραφήσεις έχουν μουσική και γλωσσική αξία, αλλά φέρουν μαζί τους και τις συνθήκες παραγωγής τους.
Δεν προέκυψαν σε ένα ουδέτερο στούντιο: οι άνθρωποι που ακούμε βρίσκονταν εκεί εξαιτίας του πολέμου. Το ποιος έκανε την καταγραφή και για ποιον σκοπό είναι μέρος της ιστορίας τους.
Η ιστορία του Γκέρλιτς επανέρχεται φέτος και μέσα από τη σύγχρονη τέχνη. Στην έκθεση «AMAN AMAN», ο Ζάφος Ξαγοράρης παρουσιάζει το έργο Δύο Στρατόπεδα, συνδέοντας το Γκέρλιτς με το Βύνσντορφ, όπου κρατήθηκαν μουσουλμάνοι αιχμάλωτοι. Έτσι, τα ίχνη των Ελλήνων του 1916-1919 επιστρέφουν στο παρόν τόσο μέσα από την έρευνα των οικογενειών όσο και μέσα από την ακρόαση.
