Με βαθιά θλίψη έγινε γνωστή, μέσα από ανάρτηση του ιστορικού ερευνητικού εγχειρήματος για τους Οθωμανούς Έλληνες των Ηνωμένων Πολιτειών (Ottoman Greeks of the United States Digital History Project), η είδηση του θανάτου της Ρενέ Χίρσον Φιλιππάκη (Renée Hirschon Philippakis), μιας σημαντικής μορφής της κοινωνικής ανθρωπολογίας, που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιστημονικής της διαδρομής στη μελέτη της προσφυγιάς, της μνήμης και της πολιτισμικής ταυτότητας.
Ο δρ Γιώργος Τοπαλίδης, με αφορμή την απώλειά της, την αποχαιρέτησε ως μία από τις μεγάλες επιστημονικές μορφές της οθωμανικής ελληνικής ιστορίας, της μνήμης και του πολιτισμού, επισημαίνοντας ότι το έργο της ενέπνευσε γενιές ερευνητών.
Η Ρενέ Χίρσον Φιλιππάκη υπήρξε καθηγήτρια Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου, ενώ συνδέθηκε επί σειρά ετών με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, όπου δραστηριοποιήθηκε στην έρευνα για την προσφυγιά και την αναγκαστική μετανάστευση.
Το έργο της για τους Μικρασιάτες πρόσφυγες
Καθοριστικό σταθμό στην πορεία της αποτέλεσε το βιβλίο της Heirs of the Greek Catastrophe: The Social Life of Asia Minor Refugees in Piraeus (Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής: Η κοινωνική ζωή των Μικρασιατών προσφύγων στον Πειραιά) που εκδόθηκε το 1989. Μέσα από επιτόπια έρευνα ανάμεσα σε Μικρασιάτες πρόσφυγες στον Πειραιά, η επιστήμονας κατέγραψε πώς οι άνθρωποι που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες προσπάθησαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους, να συγκροτήσουν νέες κοινότητες και να διατηρήσουν την ταυτότητά τους.
Το βιβλίο αναγνωρίζεται ως σημαντική συμβολή στην ανθρωπολογία και στις σπουδές για τη μετανάστευση και τον εκτοπισμό. Το 2004 κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τράπεζας, με τίτλο Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής: Η κοινωνική ζωή των Μικρασιατών προσφύγων στον Πειραιά.
Εξίσου σημαντική ήταν η συμβολή της στον συλλογικό τόμο Crossing the Aegean («Διασχίζοντας το Αιγαίο: Μια αποτίμηση της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας το 1923») που εξετάζει τις μακροχρόνιες συνέπειες της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, όπως αυτή καθορίστηκε από τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923. Η προσέγγισή της ανέδειξε τις ανθρώπινες συνέπειες του ξεριζωμού, αλλά και την πολυπλοκότητα των σχέσεων μεταξύ των κοινοτήτων που έζησαν στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Το έργο της Ρενέ Χίρσον Φιλιππάκη υπενθυμίζει ότι η ιστορία των προσφύγων δεν τελειώνει με την αναχώρηση από την πατρίδα τους. Συνεχίζεται στις οικογένειες, στις μνήμες, στις γειτονιές που δημιουργήθηκαν από την αρχή και στις επόμενες γενιές που κληρονόμησαν την εμπειρία της απώλειας.
Για τους απογόνους των Μικρασιατών, το έργο της αποτελεί πολύτιμη μαρτυρία για μια ιστορική τραγωδία που εξακολουθεί να διαμορφώνει τη συλλογική μνήμη του Ελληνισμού.
Με πληροφορίες από:
- Πανεπιστήμιο Οξφόρδης – Renée Hirschon, School of Anthropology and Museum Ethnography
- Πανεπιστήμιο Οξφόρδης – Refugee Studies Centre: Renée Hirschon
- Berghahn Books – Heirs of the Greek Catastrophe
- Αρχείο ΑΠΑΝ – Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής
