Στη Σάμο, η μνήμη της Μικράς Ασίας έχει έναν ιδιαίτερο τρόπο να παραμένει παρούσα. Τα μικρασιατικά παράλια βρίσκονται απέναντι από το νησί και η θάλασσα που τα χωρίζει μοιάζει να μην μπορεί να σβήσει τους δεσμούς μιας ιστορίας που εξακολουθεί να περνά από γενιά σε γενιά.
Σε αυτόν τον τόπο, στον λόφο της Ψιλής Άμμου και στον Ιερό Ναό του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης, πραγματοποιήθηκε σήμερα, Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου η εκδήλωση μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας.
Η τελετή άρχισε με τη δοξολογία στον Ιερό Ναό του Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης. Ακολούθησε επιμνημόσυνη δέηση στο μαρμάρινο μνημείο του λόφου, εκεί όπου η μνήμη των θυμάτων συνδέεται συμβολικά με τον τόπο που βρίσκεται απέναντι από τις χαμένες πατρίδες.
Τον επιμνημόσυνο λόγο εκφώνησε η πρόεδρος της Ένωσης Μικρασιατών Σάμου, Άννα Ψαρρά, ενώ ακολούθησαν οι καταθέσεις στεφάνων και η ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου. Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε κλίμα συγκίνησης και σεβασμού προς τους ανθρώπους που έχασαν τη ζωή τους ή αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους στα δραματικά χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής.
Μια ιστορία που δεν άρχισε το 1922
Στην ομιλία της η Άννα Ψαρρά αναφέρθηκε στην καθιέρωση της 14ης Σεπτεμβρίου ως Ημέρας Εθνικής Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, αλλά και στη μακρά περίοδο διωγμών που προηγήθηκε της Καταστροφής.
Οι διώξεις, οι εκτοπισμοί, οι καταναγκαστικές εργασίες, οι λεηλασίες και οι καταστροφές περιουσιών είχαν ήδη διαμορφώσει για χιλιάδες ανθρώπους μια πραγματικότητα βίας και ανασφάλειας. Οι πορείες στα τάγματα εργασίας, οι κακουχίες και οι απώλειες ανθρώπινων ζωών άφησαν βαθιά σημάδια στις οικογένειες και στις κοινότητες.
Το 1922 αποτέλεσε την κορύφωση αυτής της τραγωδίας. Η καταστροφή της Σμύρνης σήμανε για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας το τέλος μιας μακραίωνης παρουσίας. Μέσα σε λίγες ημέρες, οικογένειες ξεριζώθηκαν από τα σπίτια τους και άφησαν πίσω περιουσίες, εκκλησίες, σχολεία, γειτονιές και έναν ολόκληρο κόσμο που μέχρι τότε αποτελούσε την καθημερινότητά τους.
Ο δρόμος της προσφυγιάς έφερε στην Ελλάδα περίπου 1,5 εκατομμύριο Έλληνες πρόσφυγες. Η νέα ζωή δεν ξεκίνησε χωρίς απώλειες και δυσκολίες. Άνθρωποι που είχαν χάσει συγγενείς, φίλους και περιουσίες χρειάστηκε να δημιουργήσουν ξανά τις οικογένειες και τις κοινότητές τους. Και μαζί τους έφτασε στην Ελλάδα ένας ολόκληρος πολιτισμός.
Τραγούδια, γεύσεις, ήθη και έθιμα, θρησκευτικές παραδόσεις και οικογενειακές ιστορίες πέρασαν από τους γονείς στα παιδιά και από τους παππούδες στα εγγόνια. Οι χαμένες πατρίδες δεν έμειναν μόνο στις σελίδες των ιστορικών βιβλίων. Συνέχισαν να υπάρχουν στη μνήμη των ανθρώπων και στην καθημερινότητα των απογόνων τους.
Εκεί όπου η Μικρά Ασία στέκει απέναντι
Για τη Σάμο, αυτή η σχέση με τη μικρασιατική μνήμη έχει μια ξεχωριστή διάσταση. Από το νησί, οι απέναντι ακτές της Μικράς Ασίας βρίσκονται σε απόσταση που επιτρέπει στο βλέμμα να φτάσει μέχρι εκεί. Και στον λόφο της Ψιλής Άμμου, στον Άγιο Χρυσόστομο Σμύρνης, η ιστορία αποκτά έναν ιδιαίτερο συμβολισμό: ένας τόπος μνήμης βρίσκεται απέναντι από τους τόπους που συνδέθηκαν με τη ζωή, την καταστροφή και τον ξεριζωμό εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων.
Η φετινή τελετή ήταν έτσι κάτι περισσότερο από μια επετειακή εκδήλωση. Ήταν μια στιγμή συλλογικής μνήμης για ανθρώπους που έζησαν, δημιούργησαν, χάθηκαν ή πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς, αφήνοντας πίσω τους έναν τόπο που δεν θα μπορούσαν να επιστρέψουν ποτέ ξανά.
Και όσο περνούν τα χρόνια, η ανάγκη να διασωθούν οι προσωπικές μαρτυρίες και οι οικογενειακές μνήμες γίνεται ακόμη πιο επιτακτική. Οι άνθρωποι που έζησαν οι ίδιοι την προσφυγιά λιγοστεύουν και μαζί τους χάνονται βιώματα που δεν καταγράφηκαν πάντοτε σε βιβλία.
Στον λόφο της Ψιλής Άμμου, απέναντι από τις μικρασιατικές ακτές, η Σάμος κράτησε και φέτος ζωντανή αυτή τη μνήμη. Με μια προσευχή, ένα στεφάνι, έναν λόγο και τη σιωπή που ακολούθησε, τίμησε εκείνους που χάθηκαν και εκείνους που έφυγαν κυνηγημένοι από τις πατρογονικές τους εστίες. Γιατί οι χαμένες πατρίδες μπορεί να έμειναν πίσω από τη θάλασσα, όμως εξακολουθούν να κατοικούν στη μνήμη των ανθρώπων.
