Το όνομά του έφτασε μέχρι τις νεότερες γενιές μέσα από ένα τραγούδι. Έγινε παροιμιώδης έκφραση για την υπερφυσική δύναμη, συνδέθηκε με απίθανους άθλους, αλλά και με μια από τις πιο ευρηματικές πολιτικές αλληγορίες της δικτατορίας.
Ποιος ήταν όμως ο αληθινός Κουταλιανός;
Η επιστροφή του στην επικαιρότητα δεν είναι εντελώς τυχαία. Στις 3 Σεπτεμβρίου συμπληρώθηκαν 27 χρόνια από το θάνατο του Δημήτρη Μακρή-Κουταλιανού, του ανθρώπου που συνέχισε το μύθο στον 20ό αιώνα.
Το 2026 κυκλοφόρησε παράλληλα η εκτενής βιογραφία του Κώστα Μίχου Παναής Κουταλιανός – Ο παλαιστής, ο αρσιβαρίστας, ο θρύλος, ενώ η Νέα Κούταλη της Λήμνου γιορτάζει έναν αιώνα ζωής.
Τρεις διαφορετικές αφορμές που οδηγούν στο ίδιο ερώτημα: πόσοι Κουταλιανοί κρύβονται τελικά πίσω από το όνομα που έγινε συνώνυμο της δύναμης;
Ο ναυτικός από την Κούταλη που έγινε «Νέος Ηρακλής»
Ο Παναγής –ή Παναής, όπως αποδίδεται το όνομά του στη νέα βιογραφία–, γεννήθηκε περίπου το 1847 στην Κούταλη, το μικρό νησί της Προποντίδας με τη μεγάλη ναυτική παράδοση.
Μπάρκαρε από νεαρή ηλικία και, σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές, εγκατέλειψε το νησί σε ηλικία περίπου 19 ετών.
Τα ταξίδια του τον οδήγησαν στα λιμάνια της Μεσογείου, στην Ευρώπη, στη Βόρεια και τη Νότια Αμερική, όπου εμφανιζόταν ως παλαιστής, αρσιβαρίστας και δεξιοτέχνης εντυπωσιακών επιδείξεων δύναμης.
Ο Τύπος της εποχής τον παρουσίαζε ως σχεδόν ανίκητο. Το κοινό έβλεπε στο πρόσωπό του έναν σύγχρονο Ηρακλή, έναν Έλληνα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που ταξίδευε στον κόσμο και μετέτρεπε τη σωματική του ρώμη σε δημόσιο θέαμα αλλά και σε σύμβολο εθνικής υπερηφάνειας.
Από εκεί και πέρα άρχισε ο θρύλος. Του αποδόθηκαν αναμετρήσεις με άγρια ζώα, μετακινήσεις τεράστιων βράχων, κανόνια που εκπυρσοκροτούσαν πάνω στο σώμα του και κατορθώματα που ξεπερνούσαν τα ανθρώπινα όρια.
Το πού σταματά η ιστορική πραγματικότητα και πού αρχίζει η υπερβολή παραμένει δύσκολο να προσδιοριστεί. Αυτό ακριβώς επιχειρεί να φωτίσει η νέα, 578 σελίδων μελέτη του Κώστα Μίχου, η οποία κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νίκας και βασίζεται, σύμφωνα με την παρουσίασή της, σε αρχειακές και άλλες αξιόπιστες πηγές.
Ο Παναγής Κουταλιανός εκτιμάται ότι πέθανε περίπου το 1916 στην Κωνσταντινούπολη. Η μνήμη του, όμως, ταξίδεψε μαζί με τους ξεριζωμένους Κουταλιανούς και διατηρήθηκε στη Νέα Κούταλη της Λήμνου, όπου υπάρχει μνημείο αφιερωμένο στον άνθρωπο που έκανε γνωστό το όνομα του μικρού νησιού στα πέρατα του κόσμου.
Ο δεύτερος Κουταλιανός
Στη συλλογική μνήμη ο Παναγής συχνά συγχέεται με τον Δημήτρη Μακρή, τον περίφημο μασίστα που γεννήθηκε το 1915 και χρησιμοποίησε το όνομα «Κουταλιανός» ως καλλιτεχνικό ψευδώνυμο, συνεχίζοντας την παράδοση του διάσημου προγόνου του.
Από τη δεκαετία του 1930 άρχισε να πραγματοποιεί επιδείξεις δύναμης σε ολόκληρη την Ελλάδα. Σταματούσε αυτοκίνητα, τραβούσε βαριά οχήματα, λύγιζε σίδερα και παρουσίαζε νούμερα με κανόνια και εκρηκτικούς μηχανισμούς.
Ήταν αυτός ο Κουταλιανός που γνώρισαν από κοντά οι Έλληνες του 20ού αιώνα και η εικόνα του ενώθηκε σταδιακά με τον παλαιότερο θρύλο. Πέθανε στη Ρόδο στις 3 Σεπτεμβρίου 1999, γεγονός που αποτέλεσε και την πιο άμεση αφορμή για τη φετινή επιστροφή του ονόματος στην επικαιρότητα.
Ο τρίτος «Κουταλιανός» ήταν πολιτικός
Υπάρχει, όμως, και ένας τρίτος Κουταλιανός – αυτήν τη φορά συμβολικός.
Το 1972 ο Μάνος Λοΐζος και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος χρησιμοποίησαν το όνομα του θρυλικού μασίστα σε ένα τραγούδι που ερμήνευσε ο Γιάννης Καλατζής. Πίσω από το φαινομενικά εύθυμο θέμα του κρυβόταν, σύμφωνα με τις μαρτυρίες για την εποχή, μια σατιρική αναφορά στον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο και στη σχέση του με τη σύζυγό του.
Η ύπαρξη του πραγματικού Κουταλιανού βοήθησε το τραγούδι να ξεφύγει από τους μηχανισμούς λογοκρισίας. Έτσι, ο παλαιστής της Προποντίδας έγινε –χωρίς φυσικά να το γνωρίζει– το προσωπείο μιας πολιτικής σάτιρας που τραγουδήθηκε από ολόκληρη την Ελλάδα.
Εκατό χρόνια Νέα Κούταλη
Ο Κουταλιανός επέστρεψε φέτος και στον τόπο που κληρονόμησε τη μνήμη της πατρίδας του. Στον κύκλο ομιλιών για τα 100 χρόνια από την εγκατάσταση των προσφύγων της Κούταλης στη Λήμνο, τον περασμένο Αύγουστο, μία από τις εισηγήσεις ήταν αφιερωμένη ειδικά στη ζωή του Παναγή Κουταλιανού.
Δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη ιστορία σωματικής δύναμης. Είναι η πορεία ενός ναυτικού από ένα μικρό νησί της Προποντίδας, ο οποίος έγινε διεθνής performer, πέρασε στο θρύλο, απέκτησε διαδόχους και τελικά μεταμορφώθηκε σε τραγούδι, πολιτικό υπαινιγμό και κομμάτι της προσφυγικής μνήμης.
Μπορεί να μη μάθουμε ποτέ πόσα σίδερα λύγισε πραγματικά ο Κουταλιανός. Το βέβαιο είναι ότι έκανε το όνομα της πατρίδας του να αντέξει περισσότερο από κάθε επίδειξη δύναμης.
