Το «Γραικικόν Νοσοκομείον» της Σμύρνης υπήρξε το αρχαιότερο και σημαντικότερο νοσηλευτικό ίδρυμα της Ανατολής. Με ιστορία που εκτεινόταν σε σχεδόν δύο αιώνες (από τις αρχές του 18ου έως την τραγική κατάληξη της Μικρασιατικής Καταστροφής, τον Αύγουστο του 1922), το ίδρυμα αυτό αποτέλεσε το σύμβολο της φιλαλληλίας, της οργάνωσης και του φιλανθρωπικού σθένους του μικρασιατικού ελληνισμού.
Η αρχή τοποθετείται στο 1723. Αρχικά αναφερόταν ως «οσπιτάλιον» (ή «πανδοχείον») και στεγάστηκε στην κατοικία της χήρας Κλάρας βαρόνης ντε Οσεπιέ (de Hochepied).
Η αγορά του ακινήτου έγινε με κοινή πρωτοβουλία και οικονομική συνδρομή της Ενορίας της Αγίας Φωτεινής και επιφανών Ελλήνων της πόλης. Για την κάλυψη του ποσού (1.929 ασλάνια) συνεισέφεραν εύποροι έμποροι και απλοί βιοπαλαιστές, συντεχνίες (όπως οι μεταξάδες), καθώς και εκκλησιαστικά παγκάρια. Επειδή η πρώτη διοίκηση αντιμετώπισε οξέα οικονομικά και οργανωτικά προβλήματα, ιδρύθηκε ένα 12μελές «Αδελφάτο» υπό τον μητροπολίτη Σμύρνης Νεόφυτο. Τα μέλη του δεσμεύτηκαν να καλύπτουν με δικά τους έξοδα τις ελλείψεις του ιδρύματος.
Η ευεργεσία του Παντελή Σεβαστόπουλου και η μετονομασία
Το 1748, όταν το οσπιτάλιο κινδύνευε με κλείσιμο, ο μεγάλος Σμυρναίος ευεργέτης Παντελής Σεβαστόπουλος προσέφερε γενναία χρηματικά ποσά. Ανακαίνισε ριζικά το κτήριο, εξασφάλισε τη βιωσιμότητά του και το μετονόμασε σε «Γραικικόν Νοσοκομείον», τίτλο που έφερε περήφανα μέχρι το 1922, συνοδευόμενο από την προσωνυμία του προστάτη του, «Ο Άγιος Χαράλαμπος» (καθώς ο Άγιος θεωρούνταν ο προστάτης από την πανώλη).
Αντιμετωπίζοντας τις επιδημίες: Τα «μολεμένα σπιτάλια» και τα λαζαρέτα
Καθώς η Σμύρνη ήταν μεγάλο εμπορικό λιμάνι, δοκιμαζόταν συχνά από φονικές επιδημίες πανώλης. Το νοσοκομείο ανέπτυξε ισχυρές δομές λοιμοκομείου:
• Αρχικά, ως λαζαρέτο χρησιμοποιήθηκε ο παλαιός Μητροπολιτικός Ναός της Αγίας Παρασκευής στο λόφο του Πάγου.
• Το 1769 δημιουργήθηκε νέος ειδικός χώρος απομόνωσης πίσω από το κτήριο του νοσοκομείου.
• Στην επιδημία του 1835-37, η ελληνική κοινότητα προχώρησε στην αγορά εκτάσεως 8 στρεμμάτων κοντά στην περιοχή «Πηγάδι του Χατζηλαζάρου» για την ανέγερση νέου, σύγχρονου λοιμοκομείου.
• Οι παλαιότερες εγκαταστάσεις απομόνωσης έμειναν γνωστές στη λαϊκή μνήμη των Σμυρναίων ως «μολεμένα σπιτάλια» (τα οποία αργότερα λειτούργησαν και ως φρενοκομείο).
Δοκιμασίες και αναγέννηση
Το ίδρυμα πέρασε από συμπληγάδες:
• Η πυρκαγιά του 1797: Κατά το τραγικό «ρεμπελιό», όταν οι γενίτσαροι κατέσφαξαν πάνω από 5.000 Έλληνες και πυρπόλησαν τις χριστιανικές συνοικίες, το νοσοκομείο καταστράφηκε ολοσχερώς, για να ανεγερθεί πάλι το 1804.
• Το ζήτημα της μετονομασίας: Όταν το 1909 έγινε προσπάθεια να μετονομαστεί σε «Ελληνικόν», υπήρξαν αντιδράσεις από τον τουρκικό Τύπο της εποχής. Ωστόσο, η διοίκηση διατήρησε τον τίτλο «Γραικικόν» κυρίως για λόγους ιστορικής συνέχειας και παράδοσης.
Το Γραικικό Νοσοκομείο Σμύρνης παρέμεινε έως το τέλος του ένας φάρος νοσηλείας, κοινωνικής μέριμνας και πολιτισμικής κληρονομιάς, αποδεικνύοντας τη βαθιά ριζωμένη παράδοση αλληλεγγύης της μικρασιατικής κοινότητας.
