Πριν από 51 χρόνια, ο φακός του Δημήτρη Μαυρίκιου έφτανε στα ελληνόφωνα χωριά της Απουλίας και της Καλαβρίας, καταγράφοντας ανθρώπους, τραγούδια και λέξεις που είχαν επιβιώσει επί αιώνες στην «απέναντι στεριά» του Ιονίου.
Τον Αύγουστο του 2026, οι εικόνες εκείνες επέστρεψαν στον τόπο όπου δημιουργήθηκαν. Το ιστορικό ντοκιμαντέρ Polemónta προβλήθηκε στην Μπόβα Μαρίνα, για πρώτη φορά στην Ιταλία σε ψηφιακά αποκατεστημένη μορφή και με ιταλικούς υπότιτλους.
Δεν ήταν απλώς η επαναπροβολή μιας παλιάς ταινίας. Ήταν η συνάντηση μιας κοινότητας με τις φωνές των προγόνων της – και ταυτόχρονα μια υπενθύμιση ότι η ελληνική γλώσσα της Καλαβρίας εξακολουθεί να δίνει μάχη για να μη χαθεί.
Η πρώτη κινηματογραφική καταγραφή των ελληνόφωνων χωριών
Το ποιητικό ντοκιμαντέρ μεγάλου μήκους γυρίστηκε την άνοιξη του 1975 για το τότε ΕΙΡΤ. Ο Δημήτρης Μαυρίκιος και ο διευθυντής φωτογραφίας Λευτέρης Παυλόπουλος διέσχισαν τη Νότια Ιταλία, από τα ελληνόφωνα χωριά της Απουλίας μέχρι την Καλαβρία και τη Σικελία.
Σύμφωνα με το Αρχείο της ΕΡΤ, το Polemónta αποτέλεσε την πρώτη οπτικοακουστική καταγραφή που έγινε στα ελληνόφωνα χωριά της Νότιας Ιταλίας.
Η ταινία παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1975 και απέσπασε το 1ο Βραβείο Κριτικών και το 1ο Βραβείο Κοινού. Το 1981 ο Γάλλος σκηνοθέτης και εθνολόγος Ζαν Ρους την ενέταξε στη διδακτέα ύλη του και την πρόβαλε στους φοιτητές του στη Γαλλική Ταινιοθήκη.
Η αξία της, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στις διακρίσεις. Ο φακός κατέγραψε μια κοινωνία λίγο πριν από τη δραματική συρρίκνωσή της: ηλικιωμένους που μιλούσαν ακόμη τα γκρεκάνικα της Καλαβρίας και το γκρίκο της Απουλίας, οικογένειες που πλήρωναν το τίμημα της φτώχειας και χωριά που άδειαζαν εξαιτίας της εσωτερικής μετανάστευσης.
«Η αντικειμενική αξία που έχει σήμερα η ταινία είναι ίσως μεγαλύτερη από την αξία που μπορεί να είχε στην εποχή της», έχει επισημάνει ο ίδιος ο Δημήτρης Μαυρίκιος.
Τι σημαίνει «Polemónta»
Ο τίτλος της ταινίας προέρχεται από το γκρίκο της Απουλίας. «Polemónta» σημαίνει «δουλεύοντας», διατηρώντας όμως και τη μαχητική απόχρωση του ελληνικού ρήματος «πολεμώ».
Το ντοκιμαντέρ δεν περιορίστηκε σε μια νοσταλγική αναζήτηση της Μεγάλης Ελλάδας. Κατέγραψε την εργατική εκμετάλλευση, την οικονομική ανισότητα ανάμεσα στη Βόρεια και τη Νότια Ιταλία και τη μετανάστευση που απομάκρυνε τους κατοίκους από τα χωριά και τη γλώσσα τους.
Στην ταινία ακούγεται και το τραγούδι «Andra mu pai» –«Ο άντρας μου φεύγει»– με τη φωνή της Φραντσέσκα Λίτσι. Το τραγούδι έγινε αργότερα γνωστό στην Ελλάδα από τη Μαρία Φαραντούρη και τη Χαρούλα Αλεξίου.
Τη μουσική επιμέλεια και μέρος της σύνθεσης είχε αναλάβει η Ελένη Καραΐνδρου, στην πρώτη εμφάνισή της στον χώρο της κινηματογραφικής μουσικής.
Η επιστροφή στην Καλαβρία
Η αποκατεστημένη ταινία προβλήθηκε στις 22 Αυγούστου στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Μπόβα Μαρίνα, παρουσία της πρέσβειρας της Ελλάδας στην Ιταλία Ελένης Σουρανή, εκπροσώπων των δήμων της ελληνόφωνης περιοχής και πολιτιστικών φορέων.
Η ιταλική εκδοχή δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας και Πολιτισμού «Ελληνομάθεια» του Ρηγίου της Καλαβρίας και με την άδεια του Αρχείου της ΕΡΤ. Τη μετάφραση ανέλαβε η Ελιζαμπέτα Γκαριέρι και τον υποτιτλισμό η Sud Titles.
Την προβολή διοργάνωσαν η ένωση «Jalò tu Vúa» και το Κέντρο «Ελληνομάθεια», με την υποστήριξη της ελληνικής πρεσβείας. Προηγήθηκε βιντεοσκοπημένο μήνυμα του Δημήτρη Μαυρίκιου.
Για τη Βασιλική Βούρδα, πρόεδρο του Κέντρου «Ελληνομάθεια», η επιστροφή του ντοκιμαντέρ συνδέεται άμεσα με τη σημερινή προσπάθεια διάσωσης της γλώσσας. Όπως τόνισε, η ίδια αισθάνεται βαθιά Ελληνίδα της Καλαβρίας και θεωρεί τη γλώσσα στοιχείο ταυτότητας, μνήμης και ρίζας.
«Η γλώσσα ζει, όταν μιλιέται»
Κατά την επίσκεψή της στην Μπόβα και την Μπόβα Μαρίνα, η Ελένη Σουρανή συναντήθηκε με μέλη της ελληνόφωνης κοινότητας, ανάμεσά τους και ανθρώπους που εξακολουθούν να μιλούν το τοπικό ελληνικό ιδίωμα.
Ο δήμαρχος της Μπόβα απηύθυνε το χαιρετισμό του στα γκρεκάνικα, ενώ η Ελληνίδα πρέσβειρα υπογράμμισε ότι η γλώσσα της Καλαβρίας δεν αποτελεί απλώς κατάλοιπο του παρελθόντος αλλά ζωντανή μαρτυρία της μακραίωνης ελληνικής παρουσίας στην περιοχή.
«Η γλώσσα ζει, όταν μιλιέται», ήταν το μήνυμά της.
Η πρόκληση σήμερα είναι να περάσει η γλώσσα από τους ηλικιωμένους στους νεότερους: να ακουστεί στα σπίτια, να διδαχθεί στα παιδιά και να επιστρέψει στην καθημερινότητα, πριν περιοριστεί οριστικά στα αρχεία, στα τραγούδια και στις κινηματογραφικές εικόνες.
Δείτε το ντοκιμαντέρ, από το Αρχείο της ΕΡΤ:
