Αύγουστος 1922. Ο Ελληνικός Στρατός έχει ήδη λάβει εντολή εκκένωσης της Μικράς Ασίας, και οι καταταλαιπωρημένοι στρατιώτες, υποχωρώντας, σχηματίζουν πομπή φαντασμάτων ακολουθούμενη από εξαγριωμένους Τούρκους.
Στο βιβλίο του Χαμένες πατρίδες, ο Γιάννης Καψής περιγράφει τις τελευταίες ώρες του Μπουρνόβα:
Οι Τούρκοι άρχισαν τη σφαγή πριν ακόμη μπουν στη Σμύρνη· άρχισαν από τον Μπουρνόβα – το διαμάντι στην κορόνα που λεγότανε Σμύρνη. Ήταν ένα μαγευτικό προάστιο ο Μπουρνόβας, φημισμένο για τις ωραίες επαύλεις του, τα καθαρά ολόλευκα σπιτάκια, πνιγμένα στους ανθισμένους κήπους. Ήταν ακόμη φημισμένος για τις ωραίες, τις ξακουσμένες Μπουρνοβαλιώτισσες. Ήταν μια γλυκιά, αγαπημένη γωνιά της ελληνικής γης. Και απ’ εκεί άρχισαν οι Τούρκοι.
Το απόγευμα της 26ης Αυγούστου οι προφυλακές της 1ης και 2ας Μεραρχίας Ιππικού μπαίνουν στον Μπουρνόβα. Κανείς δεν αντιστέκεται· σε κάποια στιγμή μόνο ακούγονται δύο πυροβολισμοί. Ήταν η αφορμή.
Οι Τούρκοι ορμούν, διαλέγοντας τις πλουσιότερες επαύλεις. Σφάζουν και λεηλατούν χωρίς οίκτο, χωρίς δισταγμό. Σέρνουν τις παρθένες στο δρόμο, ξεσκίζουν τα φορέματά τους και πριν βάψουν τα γιαταγάνια τους στο άλικό τους αίμα, διασκεδάζουν με την αγωνία τους – την αγωνία της παρθένας που προσπαθεί να κρύψει τη γύμνια της.
Την ίδια στιγμή ο αρχιστράτηγος, ο Στεργιάδης, οι Αρχές, εγκατέλειπαν τη Σμύρνη. Ακόμη και ο στόλος μας απέπλευσε, ενώ ο Εθνικός μας Ύμνος ανεκρούετο από το γαλλικό θωρηκτό «Ερνέστος Ρενάν». Τιμή προς παλιό σύμμαχο. Τι σαρκασμός;
Η αποχώρηση των Αρχών από τη Σμύρνη αποχαλίνωσε τελείως το συρφετό των φυγάδων [σ.σ.: των Ελλήνων στρατιωτών]. Οι άνθρωποι εκείνοι είχαν χάσει και το τελευταίο ίχνος ανθρωπισμού. Τους κυριαρχεί το ζωώδες ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Είναι έτοιμοι να διαπράξουν το μεγαλύτερο κακούργημα, το απεχθέστερο έγκλημα· αρκεί να σωθούν. Έτσι κατάντησαν τους γενναίους πολεμιστές μας οι άνθρωποι της συμφοράς. Οι αξιωματικοί, όσοι διατήρησαν την ψυχραιμία τους, προσπαθούν να τους συγκρατήσουν, να τους κατευθύνουν προς τον Τσεσμέ, όπου είχε αρχίσει η επιβίβαση. Μάταιος ο κόπος· κινδυνεύουν να λιντσαριστούν.
Κι ένας ταγματάρχης, μπαρουτοκαπνισμένος, με τη στολή του καταρρακωμένη, βλέποντας το τραγικό θέαμα, γέρνει εκεί, στο στηθαίο της προκυμαίας, και κλαίει μ’ αναφιλητά – κλαίει σαν μωρό παιδί, αυτός που τόσες φορές είχε αντιμετωπίσει απτόητος το θάνατο.
Τρομακτική ήταν η εξόρμηση εκείνη των φυγάδων· τόσο τρομακτική, που οι Σμυρνιοί κλείνονται στα σπίτια τους. Λησμονούν τον κίνδυνο των Τούρκων που έρχονται και προσπαθούν να κρυφτούν – να σωθούν από αυτούς που έραιναν με άνθη εκείνο το πρωί του Μαΐου του 1919.
Κι όμως, την ώρα που οι φυγάδες και λιποτάκτες τρομοκρατούσαν τη Σμύρνη, ο Μπουρνόβας πρόσφερε το ολοκαύτωμά του. Οι Τούρκοι, βλέποντας ότι δεν υπήρχε αντίσταση στον Μπουρνόβα, θέλησαν να ολοκληρώσουν το έργο τους. Αλλά τότε ξεπήδησε ο Ξηρός με τα παλικάρια του. Ήταν ένας γενναίος Σεβδικιανός ο Ξηρός· η παλικαριά του είχε δημιουργήσει θρύλο, και πριν ακόμη ελευθερωθεί η Σμύρνη είχε ελευθερωθεί ο ίδιος – οι Τούρκοι είχαν συνθηκολογήσει και τον άφηναν ανενόχλητο. Αυτός ο ίδιος, όταν είδε τους Τούρκους να σφάζουν αθώες παρθένες, μάζεψε τα παλικάρια του, τους νέους του Μπουρνόβα, και τους κτύπησε. Ήταν άνισος ο αγώνας εκείνος. Αλλ’ οι Τούρκοι τόσο αιφνιδιάσθηκαν, τόσο κατεπλάγησαν από το θάρρος των νεαρών εκείνων παιδιών, ώστε προς στιγμή υποχωρούν, κι όσοι Μπουρνοβαλιώτες προφταίνουν να φύγουν, σώζουν τη ζωή τους. Οι Τούρκοι όμως επιστρέφουν μανιασμένοι· και οι αμούστακοι εκείνοι εθελοντές του θανάτου δίνουν μια από τις πιο σκληρές μάχες. Για ώρες κτυπούσαν τους Τούρκους στο ψαχνό.
Πούλησαν ακριβά τη ζωή τους· αλλ’ όταν και ο τελευταίος έπεσε κτυπημένος, οι Τούρκοι πήραν τρομακτική εκδίκηση.
Η σφαγή γενικεύθηκε· τώρα, πλέον, κανείς δεν ξεφεύγει. Ακόμη και αυτοί οι ξένοι υπήκοοι, που είχαν κτίσει μικρά παλατάκια στον ανθισμένο Μπουρνόβα, γνωρίζουν τι σημαίνει τουρκική θηριωδία. Λίγες μέρες αργότερα το Νταίηλυ Τέλεγκραφ του Λονδίνου θα δημοσιεύσει επιστολή νεαρού Άγγλου προς τον πατέρα του, περιγράφοντας το μαρτυρικό τέλος του Μπουρνόβα:
«Το χωριό» έγραφε ο νεαρός Άγγλος «εδοκιμάσθη σκληρότατα… Οι Τούρκοι κατέσφαξαν χωρίς έλεος όλους τους Έλληνας και τους Αρμενίους… Ούτε οι δυστυχισμένες υπηρέτριες των αγγλικών οικογενειών του προαστίου δεν διεσώθησαν. Ο κ. Σάικς, ένας εκ των πλέον διακεκριμένων κατοίκων του Μπουρνόβα, είδε τους Τούρκους να σφάζουν, χωρίς οίκτο, 26 δυστυχισμένες υπηρέτριες. Άλλες 20-25, που πρόλαβαν να καταφύγουν έντρομες σ’ ένα άλλο αγγλικό σπίτι, εσύρθησαν στους δρόμους και κατεσφάγησαν, αφού υπέστησαν βιασμούς και βδελυράς προσβολάς…». Ο ανταποκριτής των Τάιμς επιβεβαίωνε την επομένη την επιστολή αυτή.
Αλλ’ η τραγωδία φθάνει στο κορύφωμά της, όταν στον Μπουρνόβα μπαίνουν οι τσέτες του Μπεχλιβάνη. Έρχονται να συμπληρώσουν το όργιο των τακτικών.
Ο Μπουρνόβας δεν υπάρχει πια· έχει έλθει η σειρά της Σμύρνης.
