Στον αυλόγυρο μιας ιστορικής ρωμαίικης εκκλησίας του Βοσπόρου, η μνήμη δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό. Μετατρέπεται σε μουσική, συζήτηση, βιβλίο και ανθρώπινη συνάντηση.
Τα «Θεοτόκεια 2026» αρχίζουν σήμερα, Τρίτη 4 Αυγούστου, στην Παναγία Κουμαριώτισσα του Νεοχωρίου της Κωνσταντινούπολης και θα διαρκέσουν έως τις 13 Σεπτεμβρίου, με ένα πρόγραμμα που επιχειρεί να ενώσει τη θρησκευτική παράδοση με την ιστορία και την πολυπολιτισμική μνήμη της Πόλης.
Ο θεσμός διοργανώνεται για 9η χρονιά από το Ίδρυμα της Ρωμαίικης Ορθόδοξης Εκκλησίας Παναγίας Νεοχωρίου.
Παρουσιάσεις βιβλίων, συναυλίες, ομιλίες, εκθέσεις και το παραδοσιακό πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου επαναφέρουν στο χώρο της Κουμαριώτισσας πρόσωπα και ιστορίες που συνδέθηκαν με το Νεοχώρι και τον Βόσπορο.
Αφετηρία ένας Ρωμιός της οθωμανικής μουσικής
Η αυλαία ανοίγει σήμερα στις 19:00, με την παρουσίαση του βιβλίου Yeniköylü Hanende Zaharya, που είναι αφιερωμένο στον Νεοχωρίτη Ζαχαρία τον Χανεντέ.
Ο Ζαχαρίας, ο οποίος έζησε περίπου από το 1680 έως τα μέσα του 18ου αιώνα, υπήρξε μία από τις πλέον ξεχωριστές μορφές της μουσικής ζωής της Κωνσταντινούπολης.
Ρωμιός μουσικός με εκκλησιαστικό και κοσμικό έργο, διακρίθηκε κυρίως ως συνθέτης της κλασικής οθωμανικής μουσικής και αναφέρεται στις τουρκικές πηγές ως ένας από τους σημαντικότερους μη μουσουλμάνους δημιουργούς της.
Τα έργα του διασώθηκαν μέσα από την προφορική παράδοση, χειρόγραφα με βυζαντινή και χαμπαρτζουμιανή σημειογραφία, καθώς και έντυπες συλλογές του 19ου αιώνα.
Η επιλογή του Ζαχαρία για την εναρκτήρια εκδήλωση συμπυκνώνει και τη φιλοσοφία των «Θεοτοκείων»: την ανάδειξη μιας Κωνσταντινούπολης στην οποία οι πολιτιστικές παραδόσεις των διαφορετικών κοινοτήτων δεν αναπτύχθηκαν απομονωμένες, αλλά συναντήθηκαν και αλληλοεπηρεάστηκαν.
Από την Παναγία έως τη Θράκη
Στις 12 Αυγούστου, στις 18:30, θα πραγματοποιηθεί ομιλία με θέμα τη ζωή, την εικονογραφία και τις εορτές της Θεοτόκου.
Στις 15 Αυγούστου, στις 13:30, ο αυλόγυρος της Κουμαριώτισσας θα φιλοξενήσει το παραδοσιακό πανηγύρι της Παναγίας, που αποτελεί την καρδιά του θεσμού και συνδέει το πολιτιστικό πρόγραμμα με την εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Το πρόγραμμα συνεχίζεται στις 18 Αυγούστου, στις 19:00, με τη συναυλία «Γράμμα από την Πόλη» (İstanbul’dan Mektup).
Στις 2 Σεπτεμβρίου, στις 18:00, θα παρουσιαστεί βιβλίο για τη ζωή και την αρχιτεκτονική του Βασίλη Βίγκα, ενώ θα ακολουθήσουν έκθεση και ομιλία του ερευνητή και εκδότη Οσμάν Κιοκέρ, με θέμα ένα ταξίδι στην ιστορία της Θράκης.
Στις 6 Σεπτεμβρίου, στις 17:30, θα πραγματοποιηθεί ομιλία και μουσική εκδήλωση με τον τίτλο «Cümle Fener Boğaz’da».
Η αυλαία θα πέσει στις 13 Σεπτεμβρίου, στις 17:30, με μια εκδήλωση αφιερωμένη στην αρμενική κοινότητα του Νεοχωρίου.
Είναι η πρώτη φορά που η καταληκτήρια συνάντηση των «Θεοτοκείων» αφιερώνεται ειδικά στην αρμενική παρουσία της περιοχής. Η επιλογή αναδεικνύει τους ιστορικούς δεσμούς Ρωμιών και Αρμενίων στο Νεοχώρι, αλλά και τη σημασία της κοινής μνήμης για την κατανόηση της πολυεθνικής ιστορίας του Βοσπόρου.
Μια κοινότητα με βαθιές ρίζες
Το Νεοχώρι –Νιχώρι για τους Ρωμιούς και Yeniköy στα τουρκικά– βρίσκεται στην ευρωπαϊκή ακτή του Βοσπόρου, ανάμεσα στη Στένη και τα Θεραπειά.
Ιστορικές μαρτυρίες περιγράφουν έναν οικισμό στον οποίο οι Ρωμιοί αποτελούσαν για αιώνες την πλειονότητα. Πολλοί ήταν βαρκάρηδες, καπετάνιοι και καραβοκύρηδες, με δραστηριότητα που έφτανε έως τον Δούναβη, τον Εύξεινο Πόντο και την Κριμαία.
Η Κοινότητα του Νεοχωρίου παρέμεινε σημαντική ακόμη και μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών.
Σύμφωνα με στοιχεία που παραθέτουν οι Κοινότητες της Περιφέρειας Βοσπόρου, το 1949 αριθμούσε 135 οικογένειες και το 1955 έφτανε τις 220. Τις επόμενες δεκαετίες ακολούθησε δημογραφική συρρίκνωση, εξαιτίας τόσο της μετακίνησης προς κεντρικότερες συνοικίες της Κωνσταντινούπολης όσο και των αντιμειονοτικών μέτρων της εποχής.
Στην Παναγία Κουμαριώτισσα, με ιστορία που ξεπερνά τα 180 χρόνια, επιβιώνει ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς της Κοινότητας. Η ονομασία του ναού αποδίδεται, κατά την παράδοση, σε εικόνα της Παναγίας που βρέθηκε μέσα σε κουμαριά, σε μια περιοχή η οποία ήταν άλλοτε γεμάτη από τα συγκεκριμένα δέντρα.
