Ένα βυζαντινό κάστρο με ιστορία τουλάχιστον δώδεκα αιώνων, συνδεδεμένο με αυτοκρατορικές εκστρατείες, εκκλησιαστικές έριδες και τη στρατηγική σημασία της Μακεδονίας, είναι πλέον ανοιχτό και επισκέψιμο.
Το Κάστρο των Μογλενών, στην Πέλλα, παραδόθηκε στην τοπική κοινωνία και στους επισκέπτες μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης, αποκατάστασης και ανάδειξής του.
Το έργο περιλάμβανε επεμβάσεις στα τείχη και στους ναούς, αλλά και τη διαμόρφωση διαδρομών, σημείων θέασης και υποδομών για την περιήγηση στον αρχαιολογικό χώρο.
Ευρύτερα γνωστό ως Κάστρο της Χρυσής, λόγω της γειτνίασής του με τον ομώνυμο σύγχρονο οικισμό, το μνημείο δεσπόζει πάνω από την πεδιάδα της Αλμωπίας. Η θέση του επέτρεπε τον έλεγχο και την προστασία της ευρύτερης περιοχής, καθιστώντας το σημαντικό κρίκο στο βυζαντινό οχυρωματικό δίκτυο της Μακεδονίας.
Ένα κάστρο του 9ου αιώνα
Η ίδρυση του Κάστρου των Μογλενών τοποθετείται στις αρχές του 9ου αιώνα, την περίοδο κατά την οποία οι βουλγαρικές επιδρομές δημιουργούσαν νέες αμυντικές ανάγκες στην περιοχή. Σύμφωνα με την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, πιθανότατα οικοδομήθηκε επί αυτοκράτορα Νικηφόρου Α’ ή λίγο αργότερα, στα χρόνια του Λέοντα Ε’.
Η σημαντικότερη περίοδος ακμής του εκτείνεται από τον 10ο έως τον 13ο αιώνα. Στις βυζαντινές πηγές τα Μογλενά εμφανίζονται σε σχέση με τις εκστρατείες του Βασιλείου Β’ εναντίον των Βουλγάρων, αλλά και με τους αγώνες του Αλεξίου Α’ Κομνηνού εναντίον των Νορμανδών.
Ο οικισμός δεν είχε μόνο στρατιωτική σημασία. Αποτέλεσε αξιόλογο διοικητικό και εκκλησιαστικό κέντρο, καθώς υπήρξε έδρα ομώνυμου στρατιωτικού Θέματος και Επισκοπής.
Με την ιστορία του συνδέθηκε και ο επίσκοπος Μογλενών Ιλαρίων, ο οποίος αργότερα ανακηρύχθηκε όσιος. Κατά το δεύτερο τέταρτο του 12ου αιώνα αντιμετώπισε τη διάδοση των Βογομίλων, που είχαν ισχυρή παρουσία στην περιοχή.
Η ζωή μέσα στο κάστρο συνεχίστηκε έως τα τέλη του 14ου αιώνα. Μετά την οθωμανική κατάκτηση ο οχυρωμένος οικισμός εγκαταλείφθηκε σταδιακά και οι κάτοικοί του μετακινήθηκαν σε νέες θέσεις στην πεδιάδα.
Οι ναοί που αποκάλυψε η ανασκαφή
Το Κάστρο αναγνωρίστηκε από Ευρωπαίους περιηγητές του 19ου αιώνα και ταυτίστηκε με το βυζαντινό πόλισμα των Μογλενών.
Οι πρώτες συστηματικές ανασκαφικές έρευνες πραγματοποιήθηκαν τη διετία 1985-1987. Στο εσωτερικό του οχυρωμένου οικισμού αποκαλύφθηκε μία τρίκλιτη βασιλική, η οποία ταυτίζεται με τον επισκοπικό ναό. Έξω από τα νότια τείχη ήρθαν στο φως ένας μικρός σταυρόσχημος κοιμητηριακός ναός και τμήμα νεκροταφείου.
Νέα ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκε την περίοδο 2016-2018, προσφέροντας πρόσθετα στοιχεία για τη μορφή και την εξέλιξη του μνημείου. Τα δεδομένα που προέκυψαν οδήγησαν στην επικαιροποίηση των μελετών αποκατάστασης.
«Στόχος δεν ήταν μόνο η διάσωση του μνημείου, αλλά και η ουσιαστική ένταξή του στη σύγχρονη ζωή του τόπου», ανέφερε η Λίνα Μενδώνη, σημειώνοντας ότι πριν από την έναρξη των επεμβάσεων είχε προηγηθεί πολυετής επιστημονική έρευνα, αρχαιολογική τεκμηρίωση και εκπόνηση των αναγκαίων μελετών.
Τι εργασίες έγιναν
Οι επεμβάσεις επικεντρώθηκαν στην προστασία των πιο ευάλωτων τμημάτων του Κάστρου και στη δημιουργία ενός ασφαλούς και κατανοητού αρχαιολογικού χώρου.
Μεταξύ άλλων έγιναν:
• ενίσχυση των θεμελιώσεων,
• αποκατάσταση βλαβών και συντήρηση σημαντικού τμήματος των ανατολικών τειχών,
• στερέωση και ανάκτηση του πύργου της πύλης των νότιων τειχών,
• συμπληρώσεις στις όψεις και στις σπηλαιώσεις των τειχών,
• συντήρηση της τοιχοποιίας της επισκοπικής βασιλικής και του κοιμητηριακού ναού.
Παράλληλα, διαμορφώθηκε ο άμεσος περιβάλλων χώρος και δημιουργήθηκαν νέες διαδρομές περιήγησης, χώροι υγιεινής και σημεία ανάβασης και θέασης της πεδιάδας της Αλμωπίας. Τοποθετήθηκαν ενημερωτικές πινακίδες, ενώ εγκαταστάθηκε φωτισμός στα τείχη και κατά μήκος επιλεγμένων διαδρομών.
Το έργο είχε συνολικό προϋπολογισμό 1,85 εκατ. ευρώ και χρηματοδοτήθηκε από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Η προετοιμασία του είχε ξεκινήσει το 2016 από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πέλλας και τον Δήμο Αλμωπίας, στο πλαίσιο του διασυνοριακού προγράμματος INTERREG, ενώ στις αρχές του 2022 εντάχθηκε στο Ταμείο Ανάκαμψης.
Με την ολοκλήρωση των εργασιών, το Κάστρο των Μογλενών δεν αποτελεί πλέον μόνο ένα επιβλητικό ίχνος του βυζαντινού παρελθόντος πάνω από την πεδιάδα. Προσφέρει στον επισκέπτη τη δυνατότητα να γνωρίσει από κοντά έναν οχυρωμένο οικισμό που υπήρξε επί αιώνες σημείο άμυνας, διοίκησης και εκκλησιαστικής ζωής στη Μακεδονία.
