Μια μεγάλη ξύλινη βάρκα έχει τραβηχτεί στην ακτή. Επάνω της έχουν στριμωχτεί νεαροί άνδρες με κοστούμια και φέσια, άλλοι όρθιοι και άλλοι καθισμένοι, κρατώντας κιθάρα και μικρότερα έγχορδα. Δεν κοιτούν όλοι τον φωτογραφικό φακό· η εικόνα μοιάζει περισσότερο με στιγμιότυπο μιας εκδρομής παρά με αυστηρή επίσημη φωτογράφιση.
Όμως, πάνω στο σκαρί δύο ελληνικές επιγραφές δίνουν στη σκηνή το πραγματικό της βάθος: «ΝΑΥΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΙΑ» και, στην άκρη της βάρκας, «ΑΡΓΩ».
Η φωτογραφία κυκλοφόρησε ως καρτ ποστάλ στην Τραπεζούντα, με εκδότη τον L. Apostolides, και αποτελεί ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα εύγλωττο τεκμήριο από την κοινωνική και πολιτιστική ζωή της πόλης πριν από τον ξεριζωμό.
Τι γνωρίζουμε – και τι παραμένει άγνωστο
Η καρτ ποστάλ δεν φέρει χρονολογία και δεν διασώζει τα ονόματα των εικονιζόμενων. Στις διαθέσιμες ψηφιακές καταγραφές περιγράφεται απλώς ως μια βάρκα στην Τραπεζούντα.
Το γαλλικό «Trébizonde» στη βάση της κάρτας δεν προκαλεί έκπληξη. Οι καρτ ποστάλ της ύστερης οθωμανικής περιόδου απευθύνονταν σε ένα πολύγλωσσο κοινό ταξιδιωτών, εμπόρων, προξενικών υπαλλήλων και κατοίκων μιας πόλης με ισχυρές διεθνείς διασυνδέσεις.
Η εικόνα έχει κατά καιρούς παρουσιαστεί ως φωτογραφία της Φιλαρμονικής Τραπεζούντας. Η ταύτιση είναι πιθανή, καθώς η πόλη διέθετε οργανωμένο ελληνικό μουσικό σύνολο την ίδια περίοδο. Δεν μπορεί ωστόσο να θεωρηθεί αποδεδειγμένη μόνο από την καρτ ποστάλ: στην επίσημη φωτογραφία της Φιλαρμονικής τα μέλη εικονίζονται με πνευστά και κρουστά όργανα, ενώ στη βάρκα κυριαρχούν τα έγχορδα και η ατμόσφαιρα μιας ανεπίσημης εξόρμησης.
Πιθανότερο είναι ότι βλέπουμε μια παρέα νέων με μουσική παιδεία –ενδεχομένως μέλη ή φίλους του ίδιου ευρύτερου μουσικού κύκλου–, σε μια εκδρομή.
Γιατί ονόμασαν τη βάρκα «Αργώ»
Η επιλογή του ονόματος δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί τυχαία. Σύμφωνα με τον αρχαίο μύθο, η Αργώ μετέφερε τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες από την Ιωλκό έως την Κολχίδα, στην ανατολική πλευρά του Εύξεινου Πόντου, για την αναζήτηση του χρυσόμαλλου δέρατος.
Ο μύθος συνδέθηκε διαχρονικά με τις πρώιμες θαλάσσιες διαδρομές των Ελλήνων προς τη Μαύρη Θάλασσα και παρέμεινε ισχυρό σημείο αναφοράς για τον ποντιακό ελληνισμό.
Οι νεαροί της φωτογραφίας μετατρέπουν τη δική τους βαρκάδα σε μια παιχνιδιάρικη αναπαράσταση της Αργοναυτικής Εκστρατείας. Η φράση «Ναυτική Εκστρατεία» έχει κάτι από τίτλο θεατρικής παράστασης ή όνομα εκδρομικής παρέας, ενώ η «Αργώ» μεταφέρει τον αρχαίο μύθο στο παρόν τους.
Δεν πρόκειται απλώς για αρχαιολατρία. Η Τραπεζούντα ήταν μια πόλη στραμμένη προς τη θάλασσα. Το λιμάνι της αποτελούσε απόληξη των εμπορικών δρόμων που συνέδεαν τη Μαύρη Θάλασσα με την Περσία και τον Καύκασο, και η οικονομική της ανάπτυξη είχε δημιουργήσει μια δραστήρια αστική τάξη Ελλήνων και Αρμενίων, με στενές επαφές με την Ευρώπη.
Έτσι, η Αργώ της καρτ ποστάλ ενώνει δύο διαφορετικές θάλασσες: τη μυθική θάλασσα του Ιάσονα και την πραγματική Μαύρη Θάλασσα των εμπόρων, των ταξιδιωτών και των κατοίκων της Τραπεζούντας.
Η μουσική άνθηση της πόλης
Η παρουσία τόσων μουσικών οργάνων στη βάρκα συνδέεται με μια πραγματική αλλαγή που συντελέστηκε στην Τραπεζούντα στις αρχές του 20ού αιώνα.
Η Φιλαρμονική Τραπεζούντας ιδρύθηκε το 1902 από μια ομάδα νέων, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν μαθητές του Γυμνασίου.
Πρώτος διευθυντής της ήταν ο Γερμανός μουσικός Ρόενταλ, απόφοιτος του κονσερβατουάρ του Βερολίνου, ο οποίος δίδασκε μουσική στο ελληνικό Γυμνάσιο. Το 1904 τον διαδέχθηκε ο Ανδρέας Ξύνδας, με προηγούμενη παρουσία στις φιλαρμονικές της Χίου, της Μυτιλήνης και της Κωνσταντινούπολης.
Τα όργανα της Φιλαρμονικής είχαν παραγγελθεί από την Ιταλία και τη Γερμανία, με οικονομική συνδρομή επιφανών μελών της ελληνικής κοινότητας. Το σύνολο συμμετείχε σε σχολικές τελετές, συναυλίες, θεατρικές παραστάσεις, κοινοτικούς χορούς και στον εορτασμό των Θεοφανίων.
Η νέα μουσική κίνηση δεν περιοριζόταν στα πνευστά της Φιλαρμονικής. Στις αστικές κοινωνίες των παραλίων του Πόντου είχαν αρχίσει να διαδίδονται η κιθάρα, το μαντολίνο, το βιολί και η φυσαρμόνικα, μαζί με ένα ρεπερτόριο που μπορούσε να περιλαμβάνει ελληνικούς, οθωμανικούς, αρμενικούς και ευρωπαϊκούς σκοπούς.
Τα έγχορδα της «Αργώς» ανήκουν σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον: μια γενιά νέων που γνώριζε την τοπική παράδοση, αλλά είχε ταυτόχρονα στραμμένο το βλέμμα στις νέες μουσικές και στις ευρωπαϊκές αστικές συνήθειες.
Κοστούμια, φέσια και μια πόλη ανάμεσα σε κόσμους
Ακόμη και τα ρούχα των ανδρών αφηγούνται κάτι από την εποχή τους. Τα ευρωπαϊκού τύπου κοστούμια συνυπάρχουν με τα φέσια, το επίσημο ανδρικό κάλυμμα κεφαλής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η εικόνα δεν παρουσιάζει έναν κλειστό και απομονωμένο κόσμο.
Αντίθετα, αποτυπώνει νέους ανθρώπους μιας πολυπολιτισμικής πόλης, οι οποίοι κινούνταν ανάμεσα στην ελληνική γλώσσα και παιδεία, στην οθωμανική καθημερινότητα και στις ευρωπαϊκές επιρροές.
Αυτό εξηγεί ίσως και γιατί η φωτογραφία έγινε καρτ ποστάλ. Τυπώθηκε για να κυκλοφορήσει, μεταφέροντας προς τα έξω μια συγκεκριμένη εικόνα της Τραπεζούντας: μια πόλη με εκπαίδευση, μουσικές παρέες, εκδρομές και ανθρώπους που διεκδικούσαν τη θέση τους στη νεωτερικότητα.
Ένα καλοκαίρι πριν χαθεί ο κόσμος τους
Δεν γνωρίζουμε ποια διαδρομή ακολούθησε η βάρκα ούτε τι τραγούδια έπαιξαν οι νεαροί που κάθονται πάνω της. Δεν γνωρίζουμε αν η φωτογράφιση έγινε με αφορμή κάποια σχολική εκδρομή, μια γιορτή ή απλώς μια ημέρα αναψυχής.
Γνωρίζουμε, όμως, ότι λίγα χρόνια αργότερα αυτός ο κόσμος θα διαλυόταν. Η Φιλαρμονική Τραπεζούντας δεν επέζησε του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, ενώ οι διωγμοί και ο ξεριζωμός θα έβαζαν τέλος στην οργανωμένη παρουσία της ελληνικής κοινότητας στην πόλη.
Η αχρονολόγητη καρτ ποστάλ διασώζει μια στιγμή πριν από αυτήν τη ρήξη: νέους ανθρώπους που δεν ποζάρουν ως θύματα της Ιστορίας, αλλά ως μουσικοί, εκδρομείς και σύγχρονοι κάτοικοι μιας ζωντανής πόλης.
