Δύο ώρες δυτικά της Αργυρούπολης του Πόντου, κάτω από το όρος Τας τεπέν, βρισκόταν το χωριό Θέμπεδα και Θέμπερα –Tembeda αργότερα και Gözeler σήμερα– ένας από τους πιο ιδιαίτερους οικισμούς της Χαλδίας. Το όνομά του, που ετυμολογείται από το «εκ του όθεν και πέραν», περιέγραφε ένα χωριό που εκτεινόταν γύρω από ένα διαυγές ρυάκι και την εποχή της μεγάλης ακμής των μεταλλείων φιλοξενούσε 140 οικογένειες. Ο πληθυσμός μειώθηκε σε περίπου 40 οικογένειες όταν άρχισε να παρακμάζει η μεταλλουργία.
Παρόλα αυτά ο οικισμός Θέμπεδα και Θέμπερα όχι μόνο δεν έχασε την αίγλη του αλλά και λόγω του εξαιρετικού κλίματός του μετατράπηκε σε ονομαστό θέρετρο για την ελίτ της Αργυρούπολης και της Τραπεζούντας.
Σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που διασώζονται, πριν από τον ξεριζωμό ο οικισμός αποτελούνταν από πέντε χριστιανικές ενορίες και μία μουσουλμανική:
- Κέτσαινα: Η υψηλότερη ενορία του χωριού, φημισμένη για τα καθαρά νερά της και τις λαμπρές, αρχοντικές οικοδομές της. Αριθμούσε 15 οικογένειες και αποτελούσε το επίκεντρο του παραθερισμού.
- Μουχαηλάντων: Μικρός οικιστικός πυρήνας με 3 οικογένειες.
- Μουρατάντων: Περιλάμβανε 5 οικογένειες.
- Σσιαγάντων: Αριθμούσε 10 οικογένειες.
- Παναγίας: Με 7 οικογένειες, στην οποία βρισκόταν ο κεντρικός ναός του χωριού, αφιερωμένος στο Γεννέσιο της Θεοτόκου, καθώς και η Δημοτική Σχολή.
- Μαραζάντων: Η τουρκική ενορία του χωριού που βρισκόταν απέναντι από την ενορία της Παναγίας. Αριθμούσε 12 οικογένειες και είχε οικιστεί από κατοίκους των γύρω τουρκικών χωριών.
Ο Ναός του Γεννεσίου της Θεοτόκου
Στην ενορία της Παναγίας δέσποζε ο κεντρικός ναός του χωριού, αφιερωμένος στο Γεννέσιο της Θεοτόκου, ένα μνημείο που στέκει όρθρο μέχρι σήμερα στην περιοχή. Πρόκειται για μια τρίκλιτη βασιλική, διαστάσεων 10 x 8,50 μέτρων, χτισμένη σε ορθογώνιο χώρο με κατεύθυνση ανατολής-δύσης. Το κεντρικό κλίτος του ναού είναι πλατύτερο και ψηλότερο από τα πλάγια, ενώ ο εσωτερικός χώρος καλύπτεται από μια επιβλητική καμάρα (ημικυλινδρικό θόλο) που στηρίζεται σε παραστάδες και κίονες μέσω κυκλικών τόξων.
Η στέγη της εκκλησίας είναι καλυμμένη με κανονικές πέτρινες πλάκες και στρώση χώματος. Ενώ η νότια πλευρά του ναού είναι τυφλή, η βόρεια φωτίζεται από τρία παράθυρα. Για την κατασκευή των πλαισίων σε θύρες και παράθυρα, των τόξων, των κιόνων και των γωνιόλιθων χρησιμοποιήθηκε επιμελημένη λαξευτή πέτρα, ενώ οι υπόλοιποι τοίχοι της ανωδομής είναι κατασκευασμένοι από παραδοσιακή αργολιθοδομή.
Το πιο εντυπωσιακό και ιστορικά πολύτιμο στοιχείο του ναού βρίσκεται στον άξονα της δυτικής όψης, όπου είναι τοποθετημένη η κεντρική είσοδος. Το πλαίσιο της θύρας φέρει έναν εξαιρετικό, ανάγλυφο διάκοσμο από λαξευτή πέτρα. Στις πλάγιες επιφάνειες δεσπόζει ένα μοτίβο κληματαριάς, με φύλλα και τσαμπιά σταφύλια που ξεπηδούν μέσα από γλάστρες.
Στο επάνω μέρος της πύλης είναι φιλοτεχνημένα ανάγλυφα μετάλλια: στο κεντρικό απεικονίζεται ένας δικέφαλος αετός που πατάει πάνω σε δράκο, ενώ εκατέρωθέν του συμπληρώνουν τη σύνθεση μορφές λιονταριών.
Το διαχρονικό αυτό σύμβολο μαρτυρά την υψηλή πνευματική, θρησκευτική και αρχοντική παράδοση της κοινότητας.
Μεγάλοι οίκοι και κειμήλια στο Μουσείο Μπενάκη
Παρά το μικρό του μέγεθος κατά τους τελευταίους αιώνες, ο οικισμός Θέμπεδα και Θέμπερα υπήρξε η γενέτειρα σπουδαίων προσωπικοτήτων και αρχοντικών γενεών που διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην πνευματική και οικονομική ζωή του Πόντου.
Στο χωριό υπήρχε πλήθος αρχαίων ερειπίων και παρεκκλησιών, γεγονός που ενισχύει την ιστορική άποψη πολλών μελετητών ότι από την ενορία Μαραζάντων έλκει την καταγωγή της η διάσημη Φαναριώτικη οικογένεια των Μουρούζηδων.
Από εκεί καταγόταν επίσης η επιφανής οικογένεια των Ζιλφή που διέπρεψε στον τομέα της μεταλλουργίας. Στις αρχές του 18ου αιώνα, ο αρχιμεταλλουργός Κωνσταντίνος Ζιλφής φιλοτέχνησε και αφιέρωσε στον Ιερό Ναό της Μητροπόλεως Αργυρούπολης δύο αξιοθαύμαστης τέχνης επίχρυσα εξαπτέρυγα.
Τα μοναδικά αυτά κειμήλια, που φέρουν σχετική αφιερωματική επιγραφή, διασώθηκαν και σήμερα φυλάσσονται και εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα.
Την καταγωγή της, σύμφωνα με τον Κανδηλάπτη, έλκει από το χωριό της Χαλδίας και η οικογένεια των Χατσή Ελευθεριάδων που διακρίθηκε για την έντονη δραστηριότητά της και τη συνεισφορά της στα δημόσια πράγματα της Αργυρούπολης κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα.
Πόπη Παπαγεωργίου
