Μια καινούργια εποχή στη διαχείριση της μετανάστευσης εγκαινιάζει από σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς τίθεται σε πλήρη εφαρμογή το νέο Σύμφωνο για το Άσυλο και τη Μετανάστευση. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη αναθεώρηση του ευρωπαϊκού πλαισίου των τελευταίων ετών.
Στην Ελλάδα, η προσαρμογή στο νέο καθεστώς ολοκληρώθηκε νομοθετικά στις 9 Ιουνίου, όταν η Βουλή ενέκρινε το πλαίσιο εφαρμογής των νέων ευρωπαϊκών κανόνων.
Η ελληνική νομοθεσία βασίζεται σε τέσσερις πυλώνες: την υποχρεωτική διαδικασία προελέγχου (screening) στα εξωτερικά σύνορα με αξιοποίηση του αναβαθμισμένου συστήματος Eurodac, την επιτάχυνση της εξέτασης των αιτήσεων ασύλου μέσω αυστηρότερων χρονοδιαγραμμάτων, την ενίσχυση των διαδικασιών επιστροφής και τη στενότερη συνεργασία με τους ευρωπαϊκούς οργανισμούς που εμπλέκονται στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών.
Τα «return hubs» και η νέα συζήτηση στην Ευρώπη
Από τα πιο συζητημένα στοιχεία του νέου πλαισίου είναι η προώθηση των λεγόμενων return hubs, δηλαδή κέντρων επιστροφής σε τρίτες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης για άτομα των οποίων οι αιτήσεις ασύλου έχουν απορριφθεί οριστικά.
Ο υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου Θάνος Πλεύρης έχει δηλώσει ότι η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, τη Δανία, την Αυστρία και την Ολλανδία σε κοινή πρωτοβουλία για την προώθηση του σχεδίου, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με τρίτες χώρες για τη σύναψη των πρώτων συμφωνιών.
Τι προβλέπει το νέο Σύμφωνο
Το Σύμφωνο, που υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2024, αποτελείται από δέκα αλληλένδετες νομοθετικές πράξεις και επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ενιαίο ευρωπαϊκό σύστημα διαχείρισης του ασύλου και της μετανάστευσης.
Βασικοί στόχοι είναι:
• η ενίσχυση της προστασίας των εξωτερικών συνόρων,
• η καθιέρωση κοινών διαδικασιών ασύλου,
• η ταχύτερη ταυτοποίηση και καταγραφή των αφίξεων,
• η αποτελεσματικότερη εφαρμογή των επιστροφών,
• η δημιουργία μηχανισμών αλληλεγγύης μεταξύ των κρατών-μελών.
Κεντρικό εργαλείο του νέου συστήματος αποτελεί το αναβαθμισμένο Eurodac, η ευρωπαϊκή βιομετρική βάση δεδομένων που θα υποστηρίζει τις διαδικασίες καταγραφής, ταυτοποίησης και διαχείρισης των αιτήσεων ασύλου.
Η πρόοδος και οι εκκρεμότητες
Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση προόδου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, τα περισσότερα κράτη-μέλη κινούνται εντός χρονοδιαγράμματος όσον αφορά την προσαρμογή της νομοθεσίας τους και τη δημιουργία των απαραίτητων δομών εφαρμογής.
Παράλληλα, έχουν προχωρήσει οι διαδικασίες για τη μεταφορά αιτούντων άσυλο στο κράτος που είναι αρμόδιο για την εξέταση της αίτησής τους, καθώς και η ενεργοποίηση των υποχρεώσεων αλληλεγγύης που προβλέπει το νέο πλαίσιο.
Η Κομισιόν θεωρεί καθοριστική την ενεργοποίηση της πρώτης ετήσιας «δεξαμενής αλληλεγγύης» (Annual Solidarity Pool), μέσω της οποίας θα κατανέμονται οι σχετικές υποχρεώσεις μεταξύ των κρατών-μελών.
Ωστόσο, επισημαίνει ότι παραμένουν σημαντικές εκκρεμότητες, κυρίως όσον αφορά την πλήρη ανάπτυξη του νέου Eurodac, τη δημιουργία των αναγκαίων υποδομών στα εξωτερικά σύνορα, την αποτροπή δευτερογενών μετακινήσεων αιτούντων άσυλο και την πλήρη εφαρμογή των νέων κανόνων ευθύνης και μεταφορών.
Χρηματοδότηση 3 δισ. ευρώ
Για την υποστήριξη της μετάβασης στο νέο σύστημα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεργάζεται με την Υπηρεσία Ασύλου της ΕΕ (EUAA), τη Frontex, την Europol, την eu-LISA και τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ (FRA).
Παράλληλα, έχει διαθέσει χρηματοδότηση ύψους 3 δισ. ευρώ για την εφαρμογή του Συμφώνου και τη στήριξη της προσωρινής προστασίας των εκτοπισμένων από την Ουκρανία.
Η Κομισιόν τονίζει ότι η σημερινή έναρξη εφαρμογής δεν αποτελεί το τέλος της διαδικασίας αλλά την αρχή μιας νέας φάσης προσαρμογής. Ο επόμενος μεγάλος σταθμός έχει οριστεί για τον Οκτώβριο του 2026, όταν θα δημοσιευθεί η νέα ετήσια έκθεση αξιολόγησης για την κατάσταση του ασύλου και της μετανάστευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
