Πώς κατάφερε το Οικουμενικό Πατριαρχείο να επιβιώσει από την κατάρρευση αυτοκρατοριών, τους εθνικισμούς, τους πολέμους και τις δραματικές ανακατατάξεις του 20ού αιώνα; Και ποια είναι η θέση του σήμερα, σε μια εποχή γεωπολιτικών εντάσεων, εκκλησιαστικών αντιπαραθέσεων και νέων προκλήσεων για την Ορθοδοξία;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιχείρησε να απαντήσει ο ακαδημαϊκός Πασχάλης Κιτρομηλίδης, στην εναρκτήρια διάλεξη του νέου κύκλου ακαδημαϊκών εκδηλώσεων που διοργανώνει το Γραφείο Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα.
Με θέμα «Το Οικουμενικό Πατριαρχείο στον 20ό και 21ο αιώνα – Η μαρτυρία της Ορθοδοξίας στις προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου», ο διακεκριμένος ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας προσέγγισε το Φανάρι όχι μόνο ως εκκλησιαστικό θεσμό, αλλά και ως έναν από τους σημαντικότερους φορείς ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού και της Ορθοδοξίας.
Οι μεγάλες δοκιμασίες του 20ού αιώνα
Κεντρική θέση στη διάλεξή του κατείχαν οι μεγάλες ανατροπές που σημάδεψαν τον προηγούμενο αιώνα και δοκίμασαν όσο λίγες φορές στην ιστορία το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης περιέγραψε τον 20ό αιώνα ως μια περίοδο κατά την οποία το Φανάρι βρέθηκε αντιμέτωπο με τους «πειρασμούς» του εθνικισμού, των πολιτικών συγκρούσεων και των γεωπολιτικών ανακατατάξεων που ακολούθησαν τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η Μικρασιατική Καταστροφή, ο ξεριζωμός των χριστιανικών πληθυσμών της Ανατολής, η συρρίκνωση της Ρωμιοσύνης της Κωνσταντινούπολης (Σεπτεμβριανά 1955, απελάσεις του 1964), και οι συνεχείς πιέσεις που δέχθηκε η ομογένεια της Πόλης διαμόρφωσαν ένα εντελώς νέο περιβάλλον για το Πατριαρχείο.
Όπως υπογράμμισε, το Οικουμενικό Πατριαρχείο κλήθηκε να διατηρήσει τον οικουμενικό χαρακτήρα και την πνευματική του αποστολή σε μια εποχή όπου κυριαρχούσαν οι εθνικές διεκδικήσεις και η λογική των εθνικών κρατών, ενώ παράλληλα οι ιστορικές κοινότητες που το στήριζαν επί αιώνες αποδυναμώνονταν ή εξαφανίζονταν.
Η Χάλκη και η μαρτυρία της Ορθοδοξίας
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, η επαναλειτουργία της οποίας εξακολουθεί να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα για το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Παράλληλα, ο ακαδημαϊκός στάθηκε στη συμβολή του Φαναρίου στους διαχριστιανικούς διαλόγους, στη σχέση του με την Ορθόδοξη Διασπορά και στις πρωτοβουλίες που έχει αναλάβει τα τελευταία χρόνια για ζητήματα όπως η προστασία του περιβάλλοντος, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η ειρηνική συνύπαρξη των λαών.
Από την Κωνσταντινούπολη στη σύγχρονη γεωπολιτική
Η διάλεξη δεν περιορίστηκε στην ιστορική αναδρομή. Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης αναφέρθηκε και στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σε μια περίοδο κατά την οποία οι εξελίξεις στον ορθόδοξο κόσμο συνδέονται συχνά με ευρύτερες γεωπολιτικές ισορροπίες.
Στο επίκεντρο βρέθηκαν ζητήματα που αφορούν τη θέση του Φαναρίου στον σύγχρονο κόσμο, τις σχέσεις μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών και τη διατήρηση της ενότητας της Ορθοδοξίας σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων εντάσεων.
Το βασικό συμπέρασμα της παρέμβασής του ήταν ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν αποτελεί απλώς έναν ιστορικό θεσμό που διασώζει τη μνήμη του παρελθόντος. Αντιθέτως, εξακολουθεί να αναζητά και να διαμορφώνει το ρόλο του απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις του 21ου αιώνα, παραμένοντας σημείο αναφοράς για την Ορθοδοξία και τον ευρύτερο ελληνισμό.
Η διάλεξη πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου Αθηνών, εγκαινιάζοντας τον νέο κύκλο ακαδημαϊκών εκδηλώσεων του Γραφείου Εκπροσωπήσεως του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Αθήνα.
