Από την Τρίπολη της Αρκαδίας μέχρι τις ναυμαχίες του Λάμπρου Κατσώνη, την Κριμαία και την Τραπεζούντα, η ζωή του Θεοδοσίου Ρεβελιώτη μοιάζει βγαλμένη από ιστορικό μυθιστόρημα. Ο Έλληνας αξιωματικός που πολέμησε τους Οθωμανούς με τη σημαία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, έσωσε τη Σεβαστούπολη με μόλις 200 άνδρες, τραυματίστηκε πολεμώντας και χρηματοδότησε τη Φιλική Εταιρεία, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες –και λιγότερο γνωστές– μορφές του προεπαναστατικού ελληνισμού.
Ο Θεοδόσιος Ρεβελιώτης του Δημητρίου καταγόταν από την Τρίπολη και γεννήθηκε το 1765. Σε ηλικία 22 ετών κατετάγη στο ρωσικό στρατό και από το 1788 υπηρέτησε στο ναυτικό υπό τη διοίκηση του Λάμπρου Κατσώνη.
Την εποχή εκείνη μαινόταν ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος 1787-1792, ο οποίος λάμβανε χώρα και στον ελληνικό χώρο. Ο Λάμπρος Κατσώνης ήταν ο βασικός υποκινητής της εμπλοκής των Ελλήνων, καθώς οι Ρώσοι για άλλη μια φορά τους είχαν υποσχεθεί την ελευθερία τους από τον τουρκικό ζυγό.
Από το 1788 ως το 1790 ο Ρεβελιώτης έλαβε μέρος σε πολλές ρωσοτουρκικές ναυμαχίες του Ιονίου και του Αιγαίου. Στις 7 Μαΐου του 1790 πολεμώντας με τις οθωμανικές και αλγερινές ναυτικές δυνάμεις πλησίον της Άνδρου, τραυματίστηκε στο κεφάλι από σπαθί ενώ έκανε έφοδο σε εχθρικό πλοίο. Το επόμενο έτος προήχθη σε υπολοχαγό για τις ανδραγαθίες του.
Ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος έληξε και στις 29 Δεκεμβρίου υπογράφηκε η Συνθήκη του Ιασίου, με την οποία Ρωσική Αυτοκρατορία εξασφάλισε εδάφη και ανεμπόδιστη πλεύση του εμπορικού στόλου στον Εύξεινο Πόντο και στη Μεσόγειο. Η Ρωσία της Μεγάλης Αικατερίνης αναδείχθηκε σε υπολογίσιμη ναυτική δύναμη. Όσον αφορά τους Έλληνες, έμειναν για άλλη μια φορά ξεκρέμαστοι.
Ο Κατσώνης διατάχθηκε να αφοπλίσει το στολίσκο του. Όμως αρνήθηκε να παραδώσει τα όπλα λέγοντας: «Aν η Αυτοκράτειρα σύναψε την ειρήνην της, ο Κατσώνης δεν υπέγραψε ακόμα την ιδικήν του». Έτσι συνέχισε τον δικό του πόλεμο στα ελληνικά νερά, έχοντας υπό τις διαταγές του τον Ρεβελιώτη. Το 1792 στη Μάνη ο μικρός στόλος της ελευθερίας διαλύθηκε από τις δυσανάλογα μεγάλες τουρκικές και γαλλικές ναυτικές δυνάμεις.
Οι Κατσώνης, Ρεβελιώτης και Μαυρομιχάλης, μαζί με άλλους κατάφεραν να διαφύγουν με ένα μικρό πλοιάριο στα Κύθηρα που ήταν υπό βενετική κυριαρχία και έτσι γλίτωσαν τις ζωές τους.
Από εκεί ο Ρεβελιώτης μετέβη στη Ρωσία, όπου το 1797 κατετάγη στην ελληνική δύναμη πεζικού της Μπαλακλάβας (παλαιά ελληνική ονομασία: Σύμβολον) στην Κριμαία. Για την καλή του υπηρεσία προήχθη σε ταγματάρχη το 1808 και το επόμενο έτος σε διοικητή του ελληνικού τάγματος πεζικού της Μπαλακλάβας.
Την εποχή εκείνη ήταν σε εξέλιξη ο Ρωσοτουρκικός πόλεμος των ετών 1806-1812. Τον Ιούνιο του 1810 το τουρκικό ναυτικό επρόκειτο να βγει από τα Δαρδανέλια στον Εύξεινο Πόντο προκειμένου να χτυπήσει τη Σεβαστούπολη, η οποία ήταν απροστάτευτη από ναυτικές δυνάμεις. Το τουρκικό σχέδιο προέβλεπε την απόβαση 20 χιλιάδων πεζοναυτών στην ακτή, σε συνεργασία με τους ντόπιους μουσουλμάνους της Κριμαίας, οι οποίοι είχαν εξοπλιστεί στα κρυφά από τους Οθωμανούς και η δύναμή τους ανερχόταν σε 6.000 ατάκτους – για να χτυπήσουν πρώτοι την πόλη από τα νώτα.
Ο Ρεβελιώτης έχοντας πληροφορηθεί τα καθέκαστα από έναν πράκτορα, και μην μπορώντας να έρθει σε άμεση επαφή με το αρχηγείο, με δική του πρωτοβουλία αστραπιαία συγκέντρωσε δύναμη 200 Ελλήνων πεζικάριων και ιππέων για τη φύλαξη των ορεινών διαβάσεων προς τη Σεβαστούπολη.
Οι μουσουλμάνοι «εθελοντές», όντες άτακτοι και ανεκπαίδευτοι, παρότι υπεράριθμοι αιφνιδιάστηκαν από τους Έλληνες. Τη νύχτα της 10ης προς 11η Ιουλίου του 1810, οι στρατιώτες του Ρεβελιώτη αιχμαλώτισαν χιλίους εξ αυτών στο ύπαιθρο· αργότερα συνέλαβαν άλλους τόσους, κατόπιν έρευνας και ανακρίσεων.
Ο εχθρικός στόλος φάνηκε πολύ γρήγορα, αλλά μην μπορώντας να έρθει σε συνεννόηση με τους ντόπιους ατάκτους –οι οποίοι στο μεταξύ είχαν διαλυθεί–, κατόπιν παραμονής ολίγων ωρών αποσύρθηκε άπρακτος, δίχως κανονιά. Έτσι ο Θεοδόσιος Ρεβελιώτης μαζί με 200 Έλληνες γλίτωσε την ιστορική πόλη από βέβαιη καταστροφή.
Σειρά είχε η Τραπεζούντα. Το 1810 ο ρωσικός στόλος της Μαύρης Θάλασσας θα επιχειρούσε να καταλάβει την αρχαία πρωτεύουσα των Μεγάλων Κομνηνών. Στις 17 Οκτωβρίου, καθώς οι καιρικές συνθήκες δεν επέτρεπαν την απόβαση στην ίδια την πόλη, 300 πεζοναύτες υπό την ηγεσία του Ρεβελιώτη αποβιβάστηκαν στα Πλάτανα, που ήταν ασφαλέστερο λιμάνι. Επιτέθηκαν στις τουρκικές θέσεις και έτρεψαν τους Οθωμανούς σε φυγή και παίρνοντας τα όπλα τους.
Κατά την ηρωική αυτή απόβαση ο Ρεβελιώτης τραυματίστηκε από δύο σφαίρες στο δεξί πλευρό και μια στο δεξί χέρι.
Η επιχείρηση δεν πήγε καλά, καθώς έφτασαν καινούργιες τουρκικές δυνάμεις –περί τις τέσσερις χιλιάδες–, που κύκλωσαν τον Ρεβελιώτη και τον απέκοψαν από το στόλο. Γρήγορα έφθασαν και ρωσικές ενισχύσεις, προκειμένου να εξασφαλίσουν την υποχώρηση των πεζοναυτών. Η κίνηση αυτή έφερε ακόμα μεγαλύτερες απώλειες στους πεζοναύτες.
Υποχωρώντας, ο Ρεβελιώτης –αν και σοβαρά τραυματισμένος– μαχόταν με ηρωισμό και «γλίτωσε τον υποπλοίαρχο Ολχώφσκι από εχθρικό χτύπημα, το οποίο απέκρουσε, και έκοψε τον επιτιθέμενο στη μέση».
Για την ανδραγαθία του κατά την επιχείρηση στην Τραπεζούντα προήχθη σε αντισυνταγματάρχη. Ταυτόχρονα του δόθηκε από το κρατικό ταμείο το καθόλου ευκαταφρόνητο ποσό των χιλίων ρουβλίων για την αποκατάσταση της υγείας του μετά τους σοβαρούς τραυματισμούς.
Με δική του πρωτοβουλία το 1811 στο στρατόπεδό του χτίστηκε ο Ιερός Ναός του Αγίου Νικολάου, πάνω σε θεμέλια γκρεμισμένου τζαμιού. Ο ναός –πλέον αφιερωμένος στους Αγίους Δώδεκα Αποστόλους– αποτελεί εμβληματικό οικοδόμημα στην Μπαλακλάβα.
Το 1813 ο Θεοδόσιος Ρεβελιώτης μαζί με τα μέλη της οικογένειάς του τιμήθηκαν με τίτλο ευγενείας. Το 1818 προήχθη σε συνταγματάρχη.
Στο μεταξύ είχε αναδειχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους γαιοκτήμονες της Κριμαίας μέσω της αγοράς γαιών που ανήκαν σε μουσουλμάνους. Η δε οικία Ρεβελιώτη ήταν ένα από τα εντυπωσιακότερα κτίσματα στην Μπαλακλάβα. Εκεί ζούσε με τη σύζυγό του Μαρία Κλενδό, με καταγωγή από τον Μυστρά, και με τα έξι τους τέκνα: Ελένη, Ασπασία, Πέτρο, Παύλο, Αριστείδη και Ξενοφώντα.
Ως πλούσιος ευπατρίδης χρηματοδοτούσε τη Φιλική Εταιρεία. Στα αρχεία σώζεται μια εισφορά του προς τους Φιλικούς το 1820. Αργότερα, το 1823, μετέφερε και άλλο σημαντικό ποσό με αποδέκτη τον Γρηγόριο Παπαφλέσσα.
Το 1829 ο Θεοδόσιος Ρεβελιώτης προήχθη σε υποστράτηγο. Για την προσφορά του προς τη Ρωσία τιμήθηκε με τα παράσημα: Αγίου Γεωργίου, Αγίου Βλαδίμηρου και Αγίας Άννας με διαμάντια.
Ο μεγάλος στρατιωτικός απεβίωσε κατά πάσα πιθανότητα το 1848. Η ακριβής ημερομηνία του θανάτου του και ο τόπος ταφής μάς είναι άγνωστα.
Στις 18 Δεκεμβρίου του 2021 στην Μπαλακλάβα έγιναν τα επίσημα αποκαλυπτήρια της προτομής του, η οποία κατασκευάστηκε από τους γλύπτες Κωνσταντίνο Θεοδωρίδη και Σεϊράν Σεϊνταλίεβ με την πρωτοβουλία της Εθνικο-πολιτιστικής Αυτονομίας των Ελλήνων της Δημοκρατίας της Κριμαίας «Ταυρίδα». Η επιγραφή του μνημείου αναγράφει στα Ρωσικά:
Ήρωας Ρωσίας και Ελλάδας Διοικητής του ελληνικού τάγματος της Μπαλακλάβα. Υποστράτηγος Θεοδόσιος Δημητρίου Ρεβελιώτης, 1766-184[…].
