Υπάρχουν στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης που έχουν περάσει βαθιά στη συλλογική μνήμη. Υπάρχουν όμως και άλλες, εξίσου δραματικές, που έμειναν στη σκιά της ιστορίας.
Μία από αυτές είναι το Ολοκαύτωμα της Νάουσας, ένα από τα πιο σκληρά και αιματηρά επεισόδια του Αγώνα, που δεν πήρε ποτέ τη θέση που του αναλογεί στο ευρύτερο αφήγημα του 1821.
Και όμως, όσα συνέβησαν εκείνον τον Απρίλιο του 1822 έχουν όλα τα στοιχεία μιας μεγάλης εθνικής τραγωδίας: μια πόλη που ξεσηκώθηκε απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, μια σκληρή πολιορκία, χιλιάδες νεκροί, αποκεφαλισμοί, σκλαβοπάζαρα και γυναίκες που ρίχτηκαν στον γκρεμό με τα παιδιά τους για να αποφύγουν την αιχμαλωσία και τον εξισλαμισμό.
Η Νάουσα πλήρωσε βαρύ τίμημα για τη συμμετοχή της στην Επανάσταση. Το πλήρωσε όμως και η ίδια η Μακεδονία, καθώς με την πτώση της πόλης ουσιαστικά έσβησε η επαναστατική φλόγα στην περιοχή, τουλάχιστον στην οργανωμένη της μορφή.
Η επανάσταση στη Μακεδονία που έμεινε στο περιθώριο
Η επανάσταση στη Μακεδονία και στο Άγιον Όρος είναι μία από τις σημαντικές συνιστώσες της Εθνεγερσίας, χωρίς όμως να έχει ενταχθεί οργανικά στο συνολικό αφήγημα του 1821. Και αυτό παρότι παρουσιάζει πολλά κοινά στοιχεία με την προετοιμασία και την έκρηξη της επανάστασης στην Πελοπόννησο, τη Ρούμελη και τον νησιωτικό χώρο.
Η μεγάλη διαφορά είναι αλλού: η Μακεδονία βρισκόταν πολύ πιο κοντά στο κέντρο της οθωμανικής ισχύος.
Αποτελούσε το βασικό πέρασμα των στρατευμάτων της Αυτοκρατορίας, γεγονός που επέτρεπε την άμεση κινητοποίηση ισχυρών δυνάμεων από τη Θεσσαλονίκη για την καταστολή κάθε εστίας εξέγερσης.
Αυτός είναι και ένας βασικός λόγος που τα επαναστατικά κινήματα στη Μακεδονία, αν και σημαντικά, δεν μπόρεσαν να εδραιωθούν όπως σε άλλες περιοχές. Στο χώρο αυτό εκδηλώθηκαν κινήματα στον Όλυμπο, στα Πιέρια, στη Χαλκιδική και στο Βέρμιο, κυρίως κατά τα δύο πρώτα χρόνια του Αγώνα.
Η προεργασία είχε αρχίσει νωρίς. Από το 1815 είχε ξεκινήσει η μύηση Μακεδόνων οπλαρχηγών στη Φιλική Εταιρεία, ανάμεσά τους ο Ιωάννης Φαρμάκης, ο Γεωργάκης Ολύμπιος, ο Αναστάσιος Καρατάσος, αλλά και λόγιοι, όπως ο Γεώργιος Λασσάνης, καθώς και οικονομικά εύρωστοι παράγοντες, όπως ο Εμμανουήλ Παπάς.
Οι Φιλικοί θεωρούσαν τη Μακεδονία κομβικής σημασίας για την επιτυχία του Αγώνα. Ένα επαναστατικό μέτωπο στην περιοχή θα μπορούσε να διακόψει ή να δυσκολέψει την επικοινωνία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τη νότια Ελλάδα και να ενισχύσει τις επαναστατημένες περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς.
Γιατί η Νάουσα μπήκε στον Αγώνα
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Νάουσα δεν ήταν μια τυχαία πόλη. Στις αρχές του 19ου αιώνα αποτελούσε έναν σημαντικό θύλακα σχετικής αυτονομίας, οικονομικής ανάπτυξης και πνευματικής άνθησης.
Η πόλη είχε αναπτύξει ισχυρή βιοτεχνία και εμπόριο, απολάμβανε προνόμια αυτοδιοίκησης, διέθετε μια αξιόλογη τοπική αστική τάξη και παιδεία σε άνθιση.
Παράλληλα, είχε περάσει μια δεκαετία αντίστασης απέναντι στις εκστρατείες του Αλή Πασά, από το 1795 έως το 1805, στοιχείο που είχε ενισχύσει το αγωνιστικό της φρόνημα.
Παρά τη δυσμενή γεωγραφική της θέση –πιο κοντά στην Κωνσταντινούπολη παρά στην επαναστατημένη Πελοπόννησο– η πόλη αποφάσισε να συμμετάσχει στον ξεσηκωμό.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που η περιοχή δοκιμαζόταν. Η Νάουσα είχε ζήσει τη σκληρή οθωμανική καταστολή ήδη το 1688 και το 1705, όταν είχαν καταπνιγεί προηγούμενα επαναστατικά κινήματα. Οι κάτοικοί της ήξεραν καλά τι σήμαινε αντίσταση και ποιο θα μπορούσε να είναι το τίμημα.
Οι άνθρωποι που ύψωσαν το λάβαρο της εξέγερσης
Στον μακεδονικό χώρο η Φιλική Εταιρεία είχε δημιουργήσει ένα πυκνό δίκτυο στελεχών, ειδικά στη Δυτική Μακεδονία, με επικεφαλής τον Δημήτριο Ύπατρο – κατά κόσμον Δημήτριο Φουρκιώτη. Το δίκτυο αυτό κινητοποίησε κατοίκους, συντόνισε επαφές και διατήρησε διαύλους επικοινωνίας με άλλες επαναστατικές εστίες.
Πρωταγωνιστές στη Νάουσα αναδείχθηκαν ο Ζαφειράκης Θεοδοσίου, ο ισχυρός πρόκριτος της πόλης που έφερε τον τίτλο του Λογοθέτη, και οι οπλαρχηγοί Αναστάσιος (Γέρο-) Καρατάσος και Αγγελής Γάτσος. Και οι τρεις αρνήθηκαν να εμφανιστούν όταν ο Μεχμέτ Εμίν προσπάθησε να κρατήσει ομήρους μέλη σημαντικών οικογενειών της Δυτικής Μακεδονίας.
Με αυτή τους την επιλογή είχαν πλέον εκτεθεί. Το επόμενο βήμα ήταν σχεδόν μονόδρομος: η κήρυξη της Επανάστασης.
Οι σχετικές αποφάσεις ελήφθησαν ύστερα από συσκέψεις στη Μονή Παναγίας Δοβρά, έναν τόπο που συνδέθηκε στενά με την εξέγερση. Σύμφωνα με τον Νικόλαο Φιλιππίδη, η επίσημη κήρυξη έγινε στις 22 Φεβρουαρίου 1822, Κυριακή της Ορθοδοξίας, στον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Δημητρίου, με πανηγυρική δοξολογία και ορκωμοσία των αγωνιστών.
Το σύνθημα της εξέγερσης, «μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος», αντλούσε ευθέως έμπνευση από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και την επαναστατική δράση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες.
Η αρχή της σύγκρουσης
Στις αρχές του 1822, ο Ζαφειράκης, ο Καρατάσος και ο Γάτσος οργάνωσαν τα στρατεύματα και ήρθαν σε επικοινωνία με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, ενώ όρισαν επικεφαλής τον Νικόλαο Κασομούλη, τον μετέπειτα απομνημονευματογράφο της Επανάστασης.
Στις 19 Φεβρουαρίου 1822 κηρύχθηκε η Επανάσταση και ακολούθησαν πολεμικές επιχειρήσεις.
Στις 21 Φεβρουαρίου πραγματοποιήθηκε επίθεση στη Βέροια από περίπου 1.800 αγωνιστές, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Την επόμενη ημέρα, με επικεφαλής τον Καρατάσο, οι επαναστάτες οχυρώθηκαν στη Μονή Δοβρά, όπου στις 12 Μαρτίου κατέγραψαν σημαντική επιτυχία απέναντι σε περίπου 4.000 Οθωμανούς.
Η επιτυχία αυτή δεν είχε συνέχεια. Η μονή ανακαταλήφθηκε τελικά από τον Αμπουλούμπουτ πασά, ύστερα από σκληρή αντίσταση, και το βάρος της σύγκρουσης μεταφέρθηκε πλέον στη Νάουσα.
Η πόλη μένει μόνη της
Η απώλεια της Πιερίας και της στρατηγικής παράκτιας πεδιάδας στα κράσπεδα του Ολύμπου, που οδήγησε τον Κασομούλη σε αποχώρηση από την περιοχή, άφησε τη Νάουσα ουσιαστικά μόνη.
Παρά τον ενθουσιασμό και τη γενναιότητα των υπερασπιστών της, η πόλη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια συντριπτική στρατιωτική υπεροχή.
Ο Μεχμέτ Εμίν ανέλαβε ο ίδιος την ηγεσία της επίθεσης, επικεφαλής περίπου 20.000 ανδρών. Οι μισοί τουλάχιστον ανήκαν σε τακτικό στρατό και οι υπόλοιποι ήταν άτακτοι. Μέσα και γύρω από τη Νάουσα βρίσκονταν περίπου 4.000-5.000 επαναστάτες, ενώ ο Καρατάσος και ο Γάτσος είχαν αναλάβει θέσεις έξω από τα τείχη.
Οι Οθωμανοί διέθεταν βαρύ πυροβολικό, αριθμητική υπεροχή και, επιπλέον, είχαν εξασφαλίσει ομήρους. Το μήνυμα του οθωμανικού φιρμανιού για την καταστολή της Επανάστασης στη Μακεδονία ήταν σαφές και αποκαλυπτικό των διαθέσεων της Πύλης: «Αποφασίσαμεν όπως άπαξ διαπαντός απαλείψομεν από προσώπου γης την κατηραμένην ταύτην εστίαν…».
Η «εστία» ήταν η Νάουσα.
Η πολιορκία και η ύστατη αντίσταση
Η πολιορκία άρχισε πιθανότατα τις τελευταίες ημέρες του Μαρτίου 1822 και διήρκεσε περίπου δύο εβδομάδες. Οι Οθωμανοί πρότειναν στον Ζαφειράκη να υποταχθεί με αντάλλαγμα χάρη. Εκείνος αρνήθηκε.
Η άρνηση αυτή σφράγισε την τύχη της πόλης.
Στις 31 Μαρτίου, σύμφωνα με μια εκδοχή, ο Εμίν διέταξε γενική έφοδο και άφησε ως λεία στο στρατό του τους κατοίκους και τις περιουσίες της Νάουσας. Κατά άλλες πηγές, οι Οθωμανοί εισήλθαν στην πόλη στις 6 Απριλίου, ενώ ο Σπυρίδων Τρικούπης δίνει ως ημερομηνία την 11η Απριλίου. Όποια χρονολόγηση κι αν ακολουθήσει κανείς, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: η άμυνα έσπασε και ακολούθησε σφαγή.
Παρά την πτώση της πόλης, η αντίσταση δεν σταμάτησε αμέσως. Περίπου 500 άνδρες συνέχισαν να μάχονται επί τρεις ημέρες στον Πύργο του Ζαφειράκη, υπό τον ίδιο τον Ζαφειράκη, τον Γέρο-Καρατάσο και τον Διαμαντή Νικολάου. Ήταν μια ύστατη, απελπισμένη προσπάθεια που κατέληξε σε σφοδρό βομβαρδισμό και συγκρούσεις σώμα με σώμα.
Το Ολοκαύτωμα της Νάουσας
Η είσοδος του οθωμανικού στρατού στη Νάουσα συνοδεύτηκε από σφαγές, πυρπολήσεις και λεηλασίες. Η πόλη παραδόθηκε στις φλόγες και καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς.
Το τίμημα ήταν φρικτό. Περισσότεροι από 5.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ενώ το Διάταγμα ανακήρυξης της Νάουσας ως Ηρωικής Πόλης, το 1955, μνημονεύει τη σφαγή των κατοίκων και τη θυσία «πλείστων γυναικών της αυτοθυσιασθεισών εις τον κρημνόν των Στουμπάνων προς αποφυγήν αιχμαλωσίας και εξισλαμισμού».
Ο γυναικείος πληθυσμός υπέστη βάναυσες κακοποιήσεις. Πολλές γυναίκες, για να αποφύγουν την ατίμωση, προτίμησαν το θάνατο.
Το πιο συγκλονιστικό επεισόδιο της τραγωδίας εκτυλίχθηκε στον καταρράκτη της Αράπιτσας, στη θέση Στουμπάνοι: γυναίκες με τα παιδιά τους ρίχτηκαν στα ορμητικά νερά, επιλέγοντας να πεθάνουν ελεύθερες.
Η σκηνή αυτή έμεινε στην ιστορία ως το «Ζάλογγο της Νάουσας». Κι όμως, σε αντίθεση με άλλες ανάλογες πράξεις αυτοθυσίας που πέρασαν στο εθνικό φαντασιακό, αυτή η θυσία παραμένει ακόμη λιγότερο γνωστή απ’ όσο θα έπρεπε.
Ο τόπος του μαρτυρίου
Η φρίκη δεν σταμάτησε εκεί. Περίπου 2.000 Ναουσαίοι άνδρες αποκεφαλίστηκαν στην περιοχή που είναι γνωστή σήμερα ως Κιόσκι, τόπο μαρτυρίου για την πόλη. Δεκάδες αιχμάλωτοι και όμηροι μεταφέρθηκαν στη Θεσσαλονίκη και εκτελέστηκαν.
Οι γυναίκες των πρωταγωνιστών της εξέγερσης, του Ζαφειράκη και του Καρατάσου, βασανίστηκαν δημόσια και εκτελέστηκαν, ενώ τα παιδιά του Καρατάσου και του Γάτσου πουλήθηκαν ως σκλάβοι.
Κατά την προσπάθεια διαφυγής των πολεμιστών προς το Βέρμιο, σκοτώθηκαν ο Ζαφειράκης και ο γιος του Γέρου-Καρατάσου, Γιαννάκης. Πολλοί κάτοικοι πήραν τον δρόμο της προσφυγιάς προς τα χωριά του Πηλίου και τη Δράμα. Η μνήμη της σφαγής αποτυπώθηκε και στο ιδιόμορφο δημοτικό τραγούδι «Μακρυνίτσα», που συνδέθηκε με τη μοίρα των προσφύγων.
Άλλοι αγωνιστές, ανάμεσά τους ο Γέρο-Καρατάσος, ο Αγγελής Γάτσος και ο Διαμαντής Νικολάου, κατέφυγαν στη νότια Ελλάδα και συνέχισαν εκεί τον Αγώνα.
Μετά την καταστροφή
Με την κατάληψη της Νάουσας ουσιαστικά έσβησε η επανάσταση στη Μακεδονία, παρότι οι Έλληνες δεν έπαψαν να παρενοχλούν τις οθωμανικές δυνάμεις στην περιοχή. Η πόλη χαρακτηρίστηκε αμέσως μουσουλμανική και εγκαταστάθηκαν εκεί 100 μουσουλμανικές οικογένειες.
Μόνο μετά το 1830 επετράπη ξανά η εγκατάσταση ραγιάδων, ακόμη και μη Ναουσαίων, και άρχισε σταδιακά μια νέα ζωή για την πόλη.
