Η Μεγάλη Παρασκευή αποτελεί την πιο βαθιά φορτισμένη συγκινησιακά ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδας, καθώς κορυφώνεται το Θείο Δράμα με τη Σταύρωση και τον Ενταφιασμό του Χριστού, σε μια πορεία που οδηγεί στη λύτρωση της Ανάστασης.
Σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση, πολύ νωρίς το πρωί ξεκινά ο στολισμός του Επιταφίου, μια διαδικασία που συνδυάζει την με λαϊκά έθιμα αιώνων. Προηγούνται οι Μεγάλες Ώρες και ακολουθεί ο Εσπερινός της Μεγάλης Παρασκευής, κατά τον οποίο τελείται η Αποκαθήλωση.
Κατά τη διάρκεια της τελετής, το σώμα του Χριστού αποκαθηλώνεται από το Σταυρό, τυλίγεται σε λευκό ύφασμα και μεταφέρεται στο ιερό, ενώ στη συνέχεια τοποθετείται στον Επιτάφιο – το ύφασμα πάνω στο οποίο απεικονίζεται νεκρός ο Κύριος, σε στάση προετοιμασίας για την ταφή.
Σύμφωνα με τη δρ Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, «οι γυναίκες στολίζουν τον Επιτάφιο με λουλούδια της εποχής και λένε το μοιρολόγι της Παναγίας». Πρόκειται για ένα έθιμο που περνά από γενιά σε γενιά, καθώς ώριμες γυναίκες μαζί με νεότερα κορίτσια συνεργάζονται, όχι μόνο για να διατηρήσουν την παράδοση, αλλά και για να μοιραστούν στιγμές επικοινωνίας και συλλογικότητας.
Η λέξη Επιτάφιος προέρχεται από την αρχαία ελληνική γλώσσα και σημαίνει «αυτός που βρίσκεται επί του τάφου». Στους χριστιανικούς χρόνους απέκτησε τη σημερινή της σημασία, δηλαδή την αναπαράσταση του σώματος του Χριστού μετά την Αποκαθήλωση. Με τον ίδιο όρο, συνεκδοχικά, αποκαλείται και το ξυλόγλυπτο κουβούκλιο – ο στολισμένος «τάφος» που δεσπόζει στο κέντρο του ναού.
Γύρω από την παράσταση της Αποκαθήλωσης είναι κεντημένο το τροπάριο της ημέρας «Ο ευσχήμων Ιωσήφ από του ξύλου καθελών το άχραντόν σου Σώμα…», που αποτυπώνει τη φροντίδα για την ταφή του Χριστού.
Το απόγευμα, οι πιστοί συρρέουν για να προσκυνήσουν, ενώ πολλοί περνούν κάτω από τον Επιτάφιο, σε μια πράξη βαθιάς πίστης και συμβολισμού. Ακολουθεί η περιφορά του Επιταφίου στους δρόμους της ενορίας, με στάσεις για δεήσεις και με τη συνοδεία των Εγκωμίων, που εντείνουν την κατανυκτική ατμόσφαιρα.
Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, η πομπή περνά και από τα κοιμητήρια, μεταφέροντας το μήνυμα της ζωής στους νεκρούς – μια συγκινητική σύνδεση του πένθους με την ελπίδα της Ανάστασης.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στα λουλούδια του Επιταφίου, τα οποία οι πιστοί κρατούν ως φυλαχτό στο εικονοστάσι. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κεριά, που παλαιότερα χρησιμοποιούνταν ακόμη και σε δύσκολες στιγμές, όπως κακοκαιρία ή επικίνδυνα θαλάσσια ταξίδια, ως μέσο προστασίας.
Παράλληλα, σε πολλές περιοχές διατηρείται το έθιμο να φέρνουν οι πιστοί στην εκκλησία τρόφιμα –ψωμί, αλάτι, αυγά και νερό–, τα οποία περνούν κάτω από τον Επιτάφιο ή τοποθετούνται κοντά στην Αγία Τράπεζα, για να «ευλογηθούν» και να επιστρέψουν στα σπίτια μετά την Ανάσταση.
Η κατανυκτική ατμόσφαιρα της ημέρας αποτυπώνεται ακόμη και σε συμβολικές εικόνες εκτός ναού. Χαρακτηριστική είναι η στάση των Ευζώνων της Προεδρικής Φρουράς, οι οποίοι κατά την περιφορά του Επιταφίου στέκονται «επί των όπλων», με το όπλο ανεστραμμένο και το κεφάλι σκυμμένο – μια στάση που τηρείται μόνο σε περιπτώσεις πένθους.
Η Μεγάλη Παρασκευή δεν είναι απλώς μια ημέρα θλίψης. Είναι μια συλλογική εμπειρία πένθους και προσμονής, όπου το σκοτάδι της Σταύρωσης συνυπάρχει με την προσδοκία του φωτός της Ανάστασης.
