Ο Ποπα-Πάνον και ο κρυπτοχριστιανός Χότζας: Μια συγκλονιστική Ανάσταση στην Τραπεζούντα

Μια απίστευτη ιστορία «διπλής Ανάστασης», την τελευταία 10ετία του 19ου αιώνα, στην Τραπεζούντα και το σιμοχώρι της Μούντας, διέσωσε ο Ιωακείμ Σαλτσής με άρθρο του στην Ποντιακή Εστία, το 1960. Το συγκλονιστικό περιστατικό διηγήθηκε ο γερο-Χριστόφορος στον Αβραάμ Καπούργα από τους Κομνηνάδες Καστοριάς, πολλά χρόνια μετά την Ανταλλαγή.

Πρωταγωνιστής ο Καράσακαλης ο Χότζας που ενώ όλοι γνώριζαν πως είναι μουσουλμάνος, εκείνος στην πραγματικότητα ήταν χριστιανός παπάς.

≈

Ο ΠΟΠΑ-ΠΑΝΟΝ, ας ση Μούνταν, έτον ο προφήτης σ’ όλεν την Τραπεζούνταν και σ’ όλα τα ολόερα τα χωρία. «Όλ’ πα εγνώριζαν ατον και εγάπαναν ατον. Ρωμαίοι, Αρμενάντ’ και Τουρκάντ’, όποιος ερρωστήνεν, τον Ποπα-Πάνον ελάλναν κ’ εχαρτοδέβαζεν ατ’ς. Και το θαυμαστόν: όλ’ πα εγίνουνταν καλά!

‘Σ σα τρανά τα εορτάς, πολλοί Τραπεζουνταίοι εφέρναν τον Ποπα-Πάνον σ’ οσπίτ’ αν τουν κ’ εποίεν ιεροπραξίας… Και με όλα τα μαγαζία πα είχεν εγνωριμίας και έμπαινεν και έβγαινεν. Ατά ντο λέω σας, ογδονταπέντε χρόνια έμπροστα εγίνουνταν.

‘Σ σα 1895 τη χρονίας, τη Ορτάσαραγι το φουρνίν, ση Τραπεζούνταν, εκράτναν ατο τρία αδέλφια ας σην Τσιμεράν, τη Φουλιρά τα παιδία: ο Γιάννες, ο Χαράλαμπον και ο Χριστόφορον. Σ’ εκείνο τον μαχαλάν οι Ρωμαίοι ολίγ’ έταν, οι πολλοί Τούρκ’ έταν. Άμα όλ’ πα εγάπαναν τα τρία αδέλφια, επειδή και έταν τίμια και προκομμένα. Και όλ’ ας εκείνους εγόραζαν το ψωμίν.

Εκεί ση μαχαλάν –τη Ορτάσαραγι– έτον και είς Χότζας, Καράσακαλη Χότζα έλεγαν ατον. Ο Χότζας είχεν έναν μαγαζόπον, αφκά μερέαν σ’ σα Τεμιρτζήδικα, ψηλοβολέας επούλνεν.

Έναν αγνόν πράμαν εγίν’τον μετ’ ατόν τον Χότζαν: Τον πιρνόν ντο έβγαινεν ας σ’ οσπίτ’ ατ’, τ’ άγρια τα περιστέρια, που είχαν τα φωλέας ατουν εκεί ολόερα, ση Κομνηνών τα κάστρα, έρχουνταν κ’ εκόνευαν σο κιφάλ’ν ατ’ και σα χέρια τ’ επάν’.

Και οι Τουρκάντ’ είχαν ατο μεγάλον επαίνιαν. Και εκουρφεύουνταν και έλεγαν: «Που πιζούμ Χότζα εβλιγιά τιρ» – θα πει: αούτος τ’ εμέτερον ο Χότζας άγιος έν’.

Ατό η δουλεία έβαλεν τον Χριστόφορον ση υποψίαν. Και όλον έλεεν τ’ αδέλφια τ’: «Πώς γίν’ται και τ’ άγρια τα περιστέρια πάντα κονεύ’νε σ’ ατόν τον άπιστον επάν’; Για κάτ’ έν’, για, ντο να λέω… εμετέπεσεν ο νους ιμ’. Γιαμ τ’ ατόιτερον η πίσ’τ’… ανάθεμά σε διάβολε!». Το σωστόν, πολλά εκακοφαίνετον τον Χριστόφορον ατό το πράμαν.

Οχτώ χρόνια εκράτεσαν τα παιδία το φουρνίν και οχτώ χρόνια τα περιστέρια εκόνευαν επάν’ σον Χότζαν. Έναν ημέραν, σο βράδον επάν’, επήγεν ο Ποπά-Πάνον σο φουρνίν εύρεν τα τρία αδέλφια. Εκαλωσόρτσαν άτον, επάρηγγειλαν άτον καβέν, εκάτσαν σον πάγκον τη φουρνί, και ερχίνεσαν τη συντζίαν. Έλεγαν απ’ αδά κι’ απ’ εκεί.

Σ’ ατό επάν’ εφάνθεν ο Καράσακαλης ο Χότζας. Τα περιστέρια σο κιφάλ’ν ατ’ και σα χέρια τ’. Κ’ εκείνος, με το καλόν, επαρεμέριζεν ατά. Και ξαν έρχουνταν. Τέλος, επέρε ψωμίν κ’ εδέβεν πλάν.

Είπαμε για τον Χριστόφορον, υποψιασμένος και τυραννιγμένος έτον για τ’ ατό την δουλείαν. Άρ’ εύρεν τον καιρόν έθε να ερωτά τον Ποπα-Πάνον: «Νάχω την ευχή σ’, δέσκαλε, εμείς είμεσ’ χριστιανοί και ατά τ’ άγρια τα περιστέρια πώς πάν’ και κονεύ’νε σ’ εκείνον τον άπιστον επάν’; Εγώ, ας λέγω σε την αλήθειαν, όσον νουνίζ’ ατό, άμον ζαλίγουμαι».

Ο Ποπα-Πάνον εχαμογέλασεν. «Δέσκαλε, ας σ’ ερώτεμαν εντροπή ‘κ’ έν’, πε με, δέσκαλε, γιατί γελάς. Κάτ’ αν εξαίρτς, πε μ’ ατό, ας ησυχάζω κ’ εγώ πα», είπεν ο Χριστόφορον.

— «Κιάρ’ πώς να μη γελώ, είπεν ο ποπάς, άμα κάτ’ θα λέω σας και… πρέπ’ να ορκίζκεστεν, πρώτα, ντο ‘κι θα εβγαίν’ έξ’ μερέαν λόγος».
— «Δέσκαλε, εκατόν φοράς ορκίσκουμες, όπως θέλτς και όπου θέλτς..», είπαν τα τρία αδέλφια εντάμαν.

Εκλώστεν ο Ποπα-Πάνον είπεν ατ’ς: «Εγώ εξαίρω ας εσάς λόγος ‘κ εββαίν’. Άρ’ ατός ο χότζας τιναν ελέπετεν, χότζας ‘κ’ έν’, ποπάς έν’, και τ’ όνομα ατ’ Ποπα-Θόδωρε»! Και είπεν ο Ποπά-Πάνον τα τρία αδέλφια έναν ιστορίαν για τον Καράσακαλην τον χότζαν. Και ιστορίζ’ άτο εγώ πάλ’ εσάς…

‘Σ σα 1888, όλεν τη Μεγάλ’ Σάββα την ημέραν οι χριστιανοί ελάλναν τον Ποπα-Πάνον σα σπίτια τουν και εποίεν ευχέλαιον, παράκλησιν, αγιασμόν. Εβράδυνεν έτον, και ο ποπάς ‘κ εγροίκ’σεν ατο. Εκεί ση μαχαλάν, σ’ Ορτάσαραϊ, εβραδάστεν. Άρ’ επέρε τη στράταν σο χέρι, να πάει ση Μούνταν.

Σο δρόμον ελέντεσεν τον Καράσακαλην τον Χότζαν, είπεν την καλησπέραν κ’ ετέρεσεν ξαν τη στράταν ατ’. «Τζάνουμ, εστά, λέει ατον ο Χότζας, ατόσον πα για τι αγληγορείς!».

— «Αύριον έχομε παϊράμ, λέει ο Ποπάς, και πρέπ’ απόψ’ να ευρίουμαι σο χωρίον».

Τον λόγον ετελείωσεν ‘κ’ ετελείωσεν ο Ποπάς, ευρέθαν έμπροστα σ’ οσπίτ’ τη Καράσακαλη. «Πούγιουρουν, λέει ο Χότζας, ας εμπαίνομε απέσ’, παίρομε έναν καβέν κ’ επεκεί πας σ’ έργο σ’».

— «Ευχαριστώ, αγληγορώ, ας πάω».
— «Εγροίκ’σα, ‘κι καταδέχκεσαι, λέει ο Χότζας». Άρ’ ‘κ επόρεσεν ο Ποπα-Πάνον ν’ εφτάει διαφορετικά, εσέβεν σ’ οσπίτ’. Ο Χότζας έδωκεν ατον σκαμνίν, επέρε κ’ εκείνος άλλο και εκάτσαν. Πολλά ‘κ’ επέρασεν, εσέβεν απέσ’ ση κάμαρη η κοδέσπενα, μεσοκαιρίτισσα, εκαλωσόρτσεν τον Ποπάν κ’ εξέβεν. Αποπίσω εμπαίν’ σην οτάν έναν κορίτσ’ με τον δίσκον και κεράζ’ απ’ έναν κονιάκ. Και, χωρίς να περάν’ καιρός, έφερεν και δύο καβέδες. Ευχέθεν ατεν ο Ποπα-Πάνον, έπεν την καβέν και έσ’κωθεν ν’ αποχαιρετά και να πάει δαβαίν’.

Πριν απ’ ατόν έσ’κωθεν ο Χότζας, επήγεν σο βάθος τη οτάς και λέει: «Έλα, Ποπα-Πάνο, κάτ’ έχω να λέω σε». Ο Ποπάς επέρεν τα μερτικά τ’, «αούτος αφορισμένον θα χάν’ με» είπεν εκείνος εκείνον. Θέλ’ ‘κι θέλ’ εκλόθεσεν άτον. Ένοιξεν ο Χότζας έναν πόρταν, εσέβαν σ’ έναν άλλο κάμαρη και αντίκρυ σο τουβάρ κιαν εφάνθεν έναν μικρίτσικον πόρταν. Ο Χότζας πάει τογρία σ’ ατό την πόρταν. Ο Ποπάς, εκόπαν τα γόνατα τ’ και εχάθαν τα ελπίδας ατ’, «θα σκοτών’ με ο άπιστον, ει’ τό όνομα Κυρίου…»–, λέει σον νουν ατ’ απέσω.

Ο Χότζας ένοιξεν το μικρόν την πόρταν. Ο Ποπάς τερεί ατον: κατηβαίν’ σκαλοπάτια. Ερχίνεσεν να κατηβαίν’ κι ατός. Όντας επάτεσεν σο πάτωμαν, τερεί ευρίεται σ’ έναν μικρόν εγκλεσίαν απέσω. Έστραφτεν η εγκλεσία με τα καντήλας και τα πολυέλαια αφτημένα. Δίπλα σο παγκάρ, έτον έναν τολαπόπον. Ένοιξεν ο Χότζας, εκατήβασεν το καβούκ’ν ατ’, εξέγκεν την τζουπέν ατ’, κ’ εκλείδωσεν ατά απέσω.

Ύστερα επέρασεν σο προσκυνητάρ’, αποπίσω ο Ποπάς, επροσκύνεσαν και εσέβαν σο Ιερόν.

Εφόρεσεν τα ιερά άμφια, έδωκεν κ’ εφόρεσεν κι’ ο Ποπα-Πάνον. Και ερχίνεσεν ο Ποπα-Θόδωρον – ο Καράσακαλης ο Χότζας: Ευλογητός ο Θεός των πατέρων ημών, πάντοτε, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν!

Ας σο δεξέν τον χορόν μερέαν ένας μεσοκαιρίτες Τούρκος εσκάλωσεν: «Άγιος ο Θεός, Άγιος Ισχυρός, Άγιος Αθάνατος ελέησον ημάς…». Ο Ποπα-Πάνον, εγομώθεν η γούλα τ’, τα δάκρυα έτρεξαν ας σ’ ομμάτια τ’. Τη Ποπα-Θόδωρε το μάτ’ επέρεν ατον. «Ποπα-Πάνο, μη κλαίς. Αίτικον έτον τ’ εμέτερον το γραφτόν, να γίνουμες, και να ζούμε Κλωστοί, κρυφοί χριστιανοί. Μέγας ο Θεός των πατέρων ημών. Θα έρται ημέρα και θα εβγαίνομε ας σην σκοτεινασέαν και θα ζούμε κ’ εμείς όπως τ’ άλλα τ’ αδέλφια μουν, όπως εσείς!».

Ο Ποπα-Πάνον επέρε κ’ εστοχάσκετον το λαόν. Η εγκλεσία εγομώθεν: Αγούρ’, γυναίκ’, παιδία, πλούσιοι, εφτωχοί, στρατιωτικοί, υπάλληλοι τη Χουκιουμετί, όλ’ άτουν Τούρκ’ – Τούρκ’ς έλεπεν ατ’ς έξ’ μερέαν, Τούρκους εθάρ’νεν ατ’ς!

Εποίκαν τον εσπερινόν, έδωκαν απόλυση και από ένας, από δύο όλ’ έφυγαν. Έσβησαν τα καντήλας και τα πολυέλαια, εξέβαν και επήγαν εκάτσαν ση κάμαρη. Έβαλαν το τραπέζ’, έφεραν νεστακά φαγία και έφαγαν εξολίγων.

Αλλομίαν ο Ποπα-Πάνον εσ’κώθεν και λέει τον Ποπα-Θόδωρον: «Σ’ εμέν άδειαν, ευχαριστώ σε πολλά και ας πάω σο χωρίο μ’, οι χωρέτ’ ιμ’ ατόρα ανησυχούνε». «Όχι, είπεν ατον ο Ποπά-Θόδωρον, θα κοιμούμες ολίγον, θ’ εφτάμε την Ανάσταση εντάμαν κ’ επεκεί θα στείλω σε σο χωρίο σ’, εφτάς κ’ εκεί την Ανάσταση. Καιρόν έχομε, ανάγκη ‘κ έν’, πόλικα-πόλικα θα προφτάντς και ανασταίντς και σο χωρίο σ’».

Πόσον εκοιμέθεν ‘κ εγροίκ’σεν, έρθεν ο Ποπα-Θόδωρον έσ’κωσεν άτον. Ενίφταν κ’ εσέβαν σην εγκλεσίαν. Ευλόησεν ο Ποπα-Θόδωρον. Ύστερα ας σα: Δόξα σοι ο Θεός;… Δεύτε προσκυνήσωμεν, ο ψάλτες έψαλεν τον κανόναν: Κύματι θαλάσσης… Κύριε Θεέ μου,… Σε τον επί υδάτων… Σ’ ατό ανάμεσα οι Τουρκάντ’.. είνας-είνας κι’ ατό δύο εσέβαν κ’ εγόμωσαν την εγκλεσίαν και κάμποσοι πα επέμναν ση οτάν, απόθεν εκατήβαινεν η σκάλα.

Ετελείωσεν ο κανόνας και οι δύ’ ποπάδες έψαλαν απέσω σο Άγιεν Βήμαν το: Ότε κατήλθες προς τον θάνατον, και έδωκαν απόλυσιν. Επεκεί ο Ποπα-Θόδωρον έδωκεν τον Ποπα-Πάνον αφτημένον λαμπάδαν κ’ εξέβεν ατός ση Ωραίαν Πύλην και έψαλεν: Δεύτε λάβετε φως εκ του ανεσπέρου φωτός… Και έρθαν κατά την ηλικίαν πρώτα οι γεροντάδες οι Τούρκ’, έψαν τα λαμπάδας άτουν και ας εκείνους επέραν και οι άλλ’.

Μετά έψαλεν ο ψάλτες: Την ανάστασίν σου, Χριστέ ο Θεός… Και είπεν ο Καράσακαλης ο Χότζας το ευαγγέλιον: Διαγενομένου του Σαββάτου, Μαρία η Μαγδαληνή και Μαρία η του Ιακώβου και Σαλώμη ηγόρασαν αρώματα, ίνα ελθούσαι αλείψωσι τον Ιησούν… Και ύστερα: Δόξα τη αγία και ομοουσίω και αδιαιρέτω Τριάδι πάντοτε… και έβγαλαν ανάστασιν αφκά σο πολυέλαιον: Χριστός ανέστη εκ νεκρών… Αναστήτω ο Θεός και διασκορπισθήτωσαν οι εχθροί αυτού και φυγέτωσαν από προσώπου αυτού οι μισούντες αυτόν. Τ’ ολωνών τη Τουρκαντίων τα πρόσωπα εφώταζαν ας σην χαράν και ας σα ‘μάτια τουν έτρεχαν τα δάκρυα.

Ετελείωσεν η λειτουργία, εγέν’τον ο «ασπασμός». Ο Χότζας είπεν: Ο Χριστός ανέστη. Και οι Τουρκάντ’ έδωκαν την απάντηση: Ο αληθινός ανέστη…

Ύστερ’να ο Ποπα-Πάνον εδέβασεν την ευχήν τη Χρυσόστομου: Εί τις ευσεβής και φιλόθεος, απολαυέτω της καλής ταύτης και λαμπράς πανηγύρεως… Και τον ύστερον ελεεί και τον πρώτον θεραπεύει… Πλούσιοι και πένητες μετ’ αλλήλων χορεύσατε.. Και εμετάλαβεν ο λαός και έδωκαν απόλυσιν.

Είνας-είνας, δύο-δύο έφυγαν οι Τουρκάντ’, και οι ποπάδες εξέβαν επάν’ ση κρεββατοκάμαρη. Ο Ποπα-Θόδωρον είπεν ατον: «Ακόμαν καιρόν έχομε. Κοιμού ολίγον κ’ εγώ θ’ εγνεφίζω σε». Εκοιμέθεν ολίτζικον –εγροίκ’σεν άτο– και ο Ποπα-Θόδωρον εγνέφ’σεν άτον. Έκουϊξεν τον γυιον ατ’, είπεν άτον να φορεί τ’ άρματα τ’ και το όπλον ατ’ και να παίρ’ και πάει τον Ποπα-Πάνον σο χωρίον ατ’. Εφιλέθαν με τον Ποπά-Θόδωρον και ο γυιός ατ’ επέρεν ατον κ’ επήγεν ση Μούνταν. Εκάτσεν ση άκραν τη χωρί’, εντώκεν ο Ποπάς την καμπάναν, έρθαν οι Χριστιανοί σην εγκλεσίαν και το παιδίν εφέκεν κ’ εκατήβεν ση Τραπεζούνταν.

Αέτσ’ πα ο Ποπα-Πάνον σ’ έναν νύχταν εποίεν δύο λειτουργίας. Και οι Κλωστοί τη Ορτάσαραγι πάλ’ εσ’κώθαν είπαν άτον: ο προφήτης…

Αούτο την ιστορίαν είπε μ’ ατο, αδά ση Καστορίαν, ο γέρων ο Χριστόφορον –λαφρόν η νύχτα τ’–, ο μικρόν ας σα τρία παιδία, που εκράτναν το φουρνίν, π’ ετυραννίουντον με τ’ άγρια τα περιστέρια…

Διήγηση: Ο γέρων ο Χριστόφορον
Αφήγηση: Αβράαμ Καπούργας (Κομνηνάδες Καστοριάς)
Επιμέλεια κειμένου: Ιωακείμ Σαλτσής.

• Πηγή: Ιωακείμ Σαλτσής, Ποντιακή Εστία, 1960, τ. 125-126.
• Στο κείμενο διατηρήθηκε η ορθογραφία του πρωτότυπου.