Ένα κουταλάκι του γλυκού αρκεί για να ρίξει την πίεση, να διεγείρει τις αισθήσεις ή να σε στείλει στο νοσοκομείο. Το ζαντόμελο (ή Deli Bal), το κοκκινωπό και ελαφρώς πικρό μέλι του Εύξεινου Πόντου, παραμένει ένα από τα πιο ακριβά και αμφιλεγόμενα φυσικά σκευάσματα στον πλανήτη.
Παράγεται αποκλειστικά στις απόκρημνες πλαγιές του Ριζαίου και της Τραπεζούντας ενώ πωλείται σαν «χρυσός» στις διεθνείς αγορές ως «φυσικό βιάγκρα» και θεραπευτικό ελιξίριο.
Όμως πίσω από τη φήμη του κρύβεται μια ισχυρή νευροτοξίνη που προβληματίζει τους επιστήμονες από την εποχή του Αριστοτέλη μέχρι σήμερα.
Από τον Ξενοφώντα στον Πλίνιο – Οι μαρτυρίες
Από τις πολεμικές καταστροφές έως τις ιατρικές παρατηρήσεις, οι αρχαίοι συγγραφείς κατέγραψαν με δέος την παράδοξη και συχνά καταστροφική επίδραση του ποντιακού μελιού στον ανθρώπινο οργανισμό.
Ο Ξενοφών στο έργο του Κύρου Ανάβασις υπογραμμίζει ότι «Οι φαγόντες άπαντες απώλεσαν τας φρένας και κατελήφθησαν υπό εμετού και διαρροίας ουδείς δ’ ηδύνατο να σταθή όρθιος αλλ’ οι μεν ολίγον φαγόντες, εφαίνοντο ως μεθυσμένοι, οι δε πολύ φαγόντες ωμοίαζον προς μαινομένους ή και αποθνήσκοντας. Πολλοὶ δ’ έκειντο κατά γης, ως κατόπιν τροπής ήττης και μεγάλη επεκράτει αθυμία. Την επαύριον, ουδενός εκδημήσαντος, περί την αυτήν, περίπου, ώραν ανέκτων τας φρένας, τη δε τρίτη και τετάρτη ημέρα ανίσταντο, ως μετά λήψιν ισχυρού φαρμάκου».
Ο Αριστοτέλης στο περί θαυμασίων ακουσμάτων σύγγραμμά του αναφερόμενος στο ποντιακό μέλι λέει πως «Εν Τραπεζούντι τη εν Πόντω γίγνεται το μέλι της πύξου βαρύοσμο και φασίν τούτο τους μεν υγιαίνοντας εξιστάνται, τους δε επιλήπτους και τελέως απαλλάττειν».
Ο Στράβων στα Γεωγραφικά γράφοντας περί Πόντου και Παρυάδρου αναφέρει ότι υπάρχει εκει «μαινόμενον μέλι, ό φέρουσιν οι ακρεμόνες των δένδρων».
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος από την πλευρά του λέει «Ευρίσκει τις κατά τα μέρη ταύτα του Πόντου, άλλο είδος μέλιτος, όπερ καλούσι μαινόμενον, διότι καθιστά αλλόφρονας τους εσθίοντας αυτό, κρατεί δε γνώμη ότι αι μέλισσαι συνάγουσιν αυτό εκ των ανθέων του ροδοδένδρου, όπερ απαντά συχνώς εν ταις αυτόθι δάσεσιν. Οι λαοί της περιφερείας ταύτης αν και καταβάλλουσι μέρος του φόρου προς τους Ρωμαίους εις κηρόν, αποφεύγουσιν επιμελώς να δώσωσί ποτέ και εκ του μέλιτος αυτών». Στο έργο του Φυσική Ιστορία περιγράφει πώς οι Επτακωμήτες εξόντωσαν τρεις λόχους του Ρωμαίου στρατηγού Πομπήιου το 67 π.Χ., αφήνοντας δοχεία με «τρελό μέλι» στο δρόμο τους. Οι Ρωμαίοι έφαγαν, ζαλίστηκαν και σφάχτηκαν εύκολα!
Ο Κωνσταντίνος Παπαμιχόπουλος στο σύγγραμμά του Περιήγησις εις τον Πόντον τάσσεται υπέρ των όσων λέει ο Πλίνιος, μια και του τα έχουν επιβεβαιώσει λόγιοι και γιατροί από την Τραπεζούντα. Όπως μάλιστα σημειώνει, ο Πλίνιος όταν λέει «ροδόδενδρον» εννοεί την ποντιακή αζαλέα (Rhododendron luteum).
Το βοτανικό μυστήριο και η μαρτυρία του Τοπαλίδη
Παρά τις παραπάνω απόψεις, η παράδοξη ιδιότητα δεν φαίνεται να προέρχεται αποκλειστικά από την πύξο ή το ροδόδενδρο ή την αζαλέα ή να στάζει από τα κλαδιά των δέντρων.
Υπάρχουν περιοχές στον Πόντο (όπως το Κοιλάδι, τα Κύμινα, το Κάτω Χορτοκόπι, το Χαψίκιοϊ κ.ά.) όπου τα φυτά αυτά αφθονούν, αλλά το μέλι δεν είναι ζαντό. Αντίθετα, στην περιοχή της Μονής Βαζελώνος και στα οροπέδια της Κουσεράς και της Σπηλαίας, το μέλι είναι ισχυρά μεθυστικό. Προκαλεί ζάλη και εμετούς ενώ ο αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης γράφει και ότι «πολλάκις και ατμούς ή καπνούς εξερχομένους εκ των κροτάφων, των ώτων, και των στοματορινικών κοιλοτήτων, ορατούς».
Ο Τοπαλίδης σημειώνει πως αυτές οι ιδιότητες είναι πιθανό να προέρχονται από τον ανθό ενός δέντρου που ονομάζεται «μελία» και ευδοκιμεί στις περιοχές όπου παράγεται το ζαντόμελο.
Το γεγονός ενισχύεται από τη συμπεριφορά των αρκούδων: όταν τρώνε τους μικρούς καρπούς αυτού του δέντρου το φθινόπωρο, «μεθούν», πέφτουν κάτω και κάνουν πάνω από δέκα ώρες να συνέλθουν. «Αι άρκτοι, τρώγουσαι εκ των μικρών καρπών του δένδρου τούτου, όταν κατά τας φθινοπωρινάς ημέρας πίπτουσιν υπό το παχύ φύλλωμα, το καλύπτον την επιφάνειαν της γης υπό τα δένδρα ταύτα, τους οποίους, μάλιστα, επιμόνως ζητούσι αναταράσσουσαι το φύλλωμα, μεθύουσι και πίπτουσι, και μόλις μετά δεκάωρον κατορθούσι να συνέλθωσι», γράφει.
Το άνθος είναι μικρό, έχει σχήμα κόμπου (κομβοειδές) και αναδύει μια πολύ βαριά, έντονη μυρωδιά (βαρύοσμον). Οι καρποί είναι επίσης μικροί και πράσινοι. Μοιάζουν στην όψη με άγουρες ελιές. Φύεται σε μεγάλη ποσότητα στις περιοχές που είναι γνωστές για το παλαλόν μέλ’, ωστόσο σε αφθονία υπήρχαν επίσης όπιο, λαύδανο και σποραδικά κώνειο από τα οποία δηλητηριάζονταν οι αγελάδες.
Ο αρχιμανδρίτης υπογραμμίζει ότι το μέλι δεν προκαλεί τρέλα ή επιθετικότητα, αλλά βαριά μέθη.
«Ο φαγών δεν γίνεται εκτός εαυτού, και συναισθάνεται εαυτόν και τα περί εαυτόν. Απόλλυσιν, όμως, προσωρινώς, το φως των οφθαλμών του, και δεν διακρίνει τα περί εαυτόν αντικείμενα. Οι πόδες του ατονούσι, και δεν υποβαστάζουσι το σώμα του. Διψά, καθ’ υπερβολήν, και το σώμα του πυρούται. Οι κρόταφοι και τα ώτα πάλλονται, και βομβούσι και αναδίδουσιν ατμούς και καπνούς. Ο στόμαχος και η κοιλία αναταράσσονται, και ο πάσχων αισθάνεται περιδινούμενον ακαταπαύστως και συστρεφόμενον το σύμπαν περί εαυτόν» αναφέρει περιγράφοντας τα συμπτώματα.
Το μέλι που νίκησε τους Μύριους
«Εις την κατάστασιν αυτήν ευρέθησαν και οι φαγόντες εκ των Μυρίων και υπέστησαν απάσας τας συνεπείας ταύτας, ας διηγείται ο Ξενοφών, και μόλις την δευτέραν και τρίτην ημέραν απηλλάγησαν και συνήλθον, και κατωρθώθη ν’ ανασυνταχθώσι στρατιωτικώς και ν’ αναλάβωσι την προς τα πρόσω, προς την θάλασσαν, πορείαν.
»Και το πάθημα τούτο του μαινομένου μέλιτος τεκμηριοί, κατά τρόπον αναντίρρητον, ότι η από του Θήχη πορεία των εγένετο ως προεξεθέσαμεν, και δι’ ων τοπίων και περιφερειών καθωρίσαμεν, καθόσον, αν ηκολούθουν άλλας κατευθύνσεις δεν θα εύρισκον να φάγωσι μαινόμενον μέλι», γράφει ο Αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης στη μελέτη για τον Θήχη του Ξενοφώντα, σε μια προσπάθεια να εξηγήσει γιατί έχασαν οι Μύριοι.
Η επιστημονική αλήθεια
Τα φυτά που ευθύνονται για αυτά τα συμπτώματα είναι πλέον ταυτοποιημένα επιστημονικά ως το Rhododendron luteum (Κίτρινο Ροδόδενδρο) και το Rhododendron ponticum (Ροδόδενδρο του Πόντου). Περιέχουν μια τοξίνη που ονομάζεται γκρανιανοτοξίνη (grayanotoxin).
Το μέλι αυτό έχει ένα ιδιαίτερο κοκκινωπό χρώμα και μια ελαφρώς πικρή επίγευση που «καίει» το λαιμό.
Κάποιοι ντόπιοι το καταναλώνουν σε πολύ μικρές δόσεις (συνήθως ένα κουταλάκι του γλυκού σε γάλα) για τη θεραπεία της υπέρτασης, τη βελτίωση της σεξουαλικής απόδοσης (θεωρείται «φυσικό βιάγκρα») και τον έλεγχο του διαβήτη και των γαστρεντερικών παθήσεων.
