Τρία σπάνια μουσικά τεκμήρια από τις μουσειακές συλλογές της ΕΣΤΙΑ Νέας Σμύρνης φωτίζουν μια ιδιαίτερη πτυχή της ιστορίας της ελληνικής διασποράς και της μουσικής μνήμης. Στο Μουσείο Μικρασιατικής Εκστρατείας παρουσιάζονται τρεις δίσκοι 78 στροφών από σελάκ, ηχογραφημένοι στην πόλη της Νέας Υόρκης τη δεκαετία του 1920. Οι δίσκοι αυτοί αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια της πρώιμης ελληνοαμερικανικής δισκογραφίας και καταγράφουν τη μετάβαση της ελληνικής μουσικής παράδοσης σε ένα νέο μεταναστευτικό περιβάλλον. Παράλληλα, αποτυπώνουν τη συμβολή της δισκογραφίας στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης των Μικρασιατών και της λαϊκής μουσικής κληρονομιάς.
Οι δίσκοι, μια δωρεά του δασκάλου και μέλους της ΕΣΤΙΑΣ Χρίστου Παπαδόπουλου, έχουν 30 εκατοστά διάμετρο, φέρουν εγχάρακτες αυλακώσεις και στις δύο πλευρές, μαύρο σώμα και χαρακτηριστικές ετικέτες με χρυσή τυπογραφία.
Τα ίχνη χρήσης, οι γραμμικές χαράξεις και οι φθορές στην επιφάνειά τους δεν αποτελούν απλώς σημάδια παλαιότητας, αλλά υλικές μαρτυρίες ακρόασης, συγκίνησης και καθημερινής επαφής με τη μουσική.
Ο πρώτος δίσκος, V-58028 της Victor Talking Machine Company, ηχογραφήθηκε στις 29 Απριλίου 1929 στη Νέα Υόρκη και περιλαμβάνει τα τραγούδια «Αϊβαλιώτικο Ζεϊμπέκικο» και «Αϊδίνικο Ζεϊμπέκικο», ερμηνευμένα από τον Μανώλη Καραπιπέρη. Η ένδειξη «Orthophonic Recording» μαρτυρά τη χρήση της νεότερης ηλεκτρικής τεχνολογίας ηχογράφησης, που βελτίωσε σημαντικά την ποιότητα του ήχου.
Ο δεύτερος δίσκος, 56040-F της Columbia Phonograph Company, ηχογραφήθηκε τον Ιούνιο του 1926 και φέρει την ένδειξη «Greek», στοιχείο που αποκαλύπτει τον τρόπο κατηγοριοποίησης της ελληνικής μουσικής στην αμερικανική αγορά. Περιλαμβάνει τα τραγούδια «Τζιβαέρι» και «Κελαηδήστε ωραία μου πουλάκια», με ερμηνευτή τον Τέτο Δημητριάδη. Η χρήση όρων όπως «folklore», «Male Chorus» και «Viva-Tonal Recording» αναδεικνύει τη συστηματική παρουσίαση της ελληνικής μουσικής ως παραδοσιακού πολιτισμικού προϊόντος, προσαρμοσμένου στις αισθητικές και τεχνολογικές συνθήκες της εποχής.
Ο τρίτος δίσκος, E-5280, ηχογραφήθηκε το 1923 και ανήκει στην πρώιμη φάση της ελληνοαμερικανικής δισκογραφίας. Περιλαμβάνει τα τραγούδια «Τούρκα δέρνει τη σκλάβα της» σε ρυθμό τσάμικο και «Μ’ έκαψες γειτόνισσα» σε ρυθμό συρτό. Το ρεπερτόριο, ανώνυμης προέλευσης, συνδέεται άμεσα με τον μικρασιατικό και ευρύτερο ελληνικό πολιτισμικό χώρο.
Οι τρεις δίσκοι λειτουργούν ως πολύτιμα τεκμήρια της μετάβασης της ελληνικής μουσικής παράδοσης σε ένα νέο μεταναστευτικό περιβάλλον και αναδεικνύουν τον ρόλο της δισκογραφίας στη διατήρηση της μνήμης, της ταυτότητας και της πολιτισμικής συνέχειας.
