Γραμματόσημο με τη μορφή του Ιωάννη Καποδίστρια εξέδωσε την Τρίτη 10 Φεβρουαρίου το υπουργείο Εξωτερικών της Ρωσίας σε συνεργασία με τη φιλοτελική εταιρεία «ΑΟ Μάρκα», για τα 250ά γενέθλια του μεγάλου διπλωμάτη και κυβερνήτη της Ελλάδος
«Ο Ιωάννης Αντώνοβιτς [ενν. Καποδίστριας] εισήλθε στην ιστορία της πατρίδας μας ως ικανός πολιτικός, οξύνους, με ευρείες γνώσεις και λαμπρή διπλωματική ικανότητα.
»Γνωρίζοντας καλά την πονηρή και περίπλοκη ευρωπαϊκή διπλωματία, προστάτευε σταθερά και με ικανότητα τα συμφέροντα της Ρωσίας πάνω στη διεθνή αρένα, μοχθούσε για την απελευθέρωση της πατρίδας του από την τουρκική κυριαρχία και για την παρεμπόδιση της εμπλοκής των δυτικών κρατών στη ρύθμιση των ρωσοτουρκικών διαφορών.
»Ο Καποδίστριας είχε τη φήμη ενός πεφωτισμένου ανθρώπου, προστάτη των επιστημών και των τεχνών», σημειώνεται στην ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών της Ρωσίας.
Η μορφή του Καποδίστρια στο γραμματόσημο φιλοτεχνήθηκε από τους ζωγράφους-σχεδιαστές Σ. Ουλιάνοφσκι και Ρ. Κομσά. Τυπώθηκε σε 42.000 κομμάτια (7.000 φύλλα).
Η επιλογή της ημέρας κυκλοφορίας –10 Φεβρουαρίου– δεν ήταν τυχαία, καθώς στη Ρωσία είναι η «Μέρα του Διπλωμάτη».
Το γραμματόσημο εντάχθηκε στη φιλοτελική σειρά «Ιστορία της Ρωσικής Διπλωματίας».
Πρέπει να σημειωθεί ότι ο κυβερνήτης της Ελλάδος δεν είναι ο πρώτος Έλληνας που αποτυπώνεται πάνω σε γραμματόσημα της Ρωσίας – και όχι μόνο.
Το 2009 είχαν κυκλοφορήσει γραμματόσημα με τον ήρωα πιλότο Γρηγόριο Μπαχτσιβαντζή, δοκιμαστή των πρώτων σοβιετικών αεριωθούμενων και μαχητή του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, ο οποίος έπεσε την 27η Μαρτίου του 1943 εκτελώντας δοκιμαστική πτήση.
Ακόμα παλιότερα, το 1992, η Ρωσία εξέδωσε γραμματόσημα με απεικονίσεις των έργων του μεγάλου Θεοφάνη του Έλληνα (1340-1410).
Ο Βυζαντινός ζωγράφος του ύστερου Μεσαίωνα που μεγαλούργησε ως αγιογράφος ταξίδεψε μαζί με τους μαθητές και με το συνεργείο του από την Κωνσταντινούπολη στη Ρωσία, όπου έζησε και εργάστηκε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του – θεωρείται θεμελιωτής της ρωσικής ορθόδοξης αγιογραφίας.
Η Ρωσία δεν είναι η μοναδική πρώην σοβιετική χώρα που εκδίδει γραμματόσημα με ελληνική θεματολογία.
Το 2019 η Ουκρανία εξέδωσε φιλοτελική σειρά με τίτλο «Εθνικές μειονότητες της Ουκρανίας. Έλληνες». Η σειρά αποτελείται από τέσσερα διαφορετικά γραμματόσημα.
Στο ένα ένοπλοι άνδρες με ποντιακή ενδυμασία εκτελούν τον πυρρίχιο χορό – τίτλος: «Χορός σέρρα». Σε άλλο απεικονίζονται ο ελληνικός Ιερός Ναός του Ιωάννη του Πρόδρομου στο Κερτς της Κριμαίας και σκηνή λιτανείας.
Ένα άλλο αποτυπώνει το εσωτερικό ενός ελληνικού σπιτιού το Πάσχα, με τις γυναίκες να ζυμώνουν και ένα παιδάκι να βάφει αυγά, όλοι τους με την παραδοσιακή ενδυμασία των Ελλήνων της Κριμαίας.
Το τέταρτο γραμματόσημο της σειράς δείχνει και πάλι σκηνή από το εσωτερικό ενός ελληνικού σπιτιού: η γιαγιά να γνέθει ενώ την «πειράζει» ένα γατί, και δίπλα βρίσκεται νεαρή μάνα με το παιδί της.
Νωρίτερα, το 2017, η Ουκρανία κυκλοφόρησε γραμματόσημο με το έργο του μεγάλου Έλληνα ζωγράφου Άρχιππου Κουιντζή «Μετά την καταιγίδα» (1879), καθώς τον θεωρεί εθνικό της καλλιτέχνη.
Στις χώρες αυτές η πρακτική της απεικόνισης του ελληνικού στοιχείου πάει ακόμα πιο πίσω, στη σοβιετική περίοδο.
Η Σοβιετική Ένωση είχε κυκλοφορήσει δύο προπαγανδιστικά γραμματόσημα.
Το πρώτο τυπώθηκε το 1959, με απεικόνιση του Μανώλη Γλέζου και της Ακρόπολης στο βάθος και με την επιγραφή σε κεφαλαία γράμματα «Λευτεριά στον ήρωα του ελληνικού λαού Μανώλη Γλέζο!».
Τη χρονιά εκείνη ο Γλέζος είχε παραπεμφθεί σε δικαστήριο ως κατηγορούμενος για κατασκοπεία υπέρ της Σοβιετικής Ένωσης· καταδικάστηκε σε πενταετή κάθειρξη, εκτόπιση για 4 χρόνια και στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων για 8 χρόνια. Η υπόθεση είχε προκαλέσει διεθνή κινητοποίηση και πίεση προς τον βασιλιά Παύλο Α’ και την ελληνική κυβέρνηση, κυρίως από πλευράς Γαλλίας και Σοβιετικής Ένωσης.
Τελικά απελευθερώθηκε μετά από τρία χρόνια και απαλλάχθηκε από την υπόλοιπη ποινή φυλάκισης, εκτοπισμού και στέρησης πολιτικών δικαιωμάτων.
Το δεύτερο τυπώθηκε το 1968. Παρίστανε τον Λαοκόοντα και έφερε την επιγραφή «Ας δυναμώσουμε την αλληλεγγύη προς τους Έλληνες δημοκράτες!». Ήταν ο δεύτερος χρόνος δικτατορίας στην Ελλάδα, κατά τον οποίο μάλιστα προκηρύχθηκε το πρώτο της δημοψήφισμα.
Οι πολίτες κλήθηκαν να εγκρίνουν την αναθεώρηση του Συντάγματος, την οποία το καθεστώς προπαγάνδιζε με κάθε τρόπο. Στο δημοψήφισμα απαγορεύτηκε η συμμετοχή των φυλακισμένων και εκτοπισμένων πολιτικών κρατούμενων.
Η δύναμη του γραμματόσημου, οι πολλαπλοί αποδέκτες
Τα γραμματόσημα αποτελούν ταυτόχρονα έγγραφα χρέωσης ταχυδρομικών υπηρεσιών και καλλιτεχνικά έργα. Πηγαίνουν παντού και φέρουν πάνω τους σύμβολα, εικόνες, συμπυκνωμένη πληροφορία, διαφήμιση, μήνυμα, ερεθίσματα.
Αποδέκτες-αναγνώστες τους είναι μια μεγάλη μάζα αποστολέων, παραληπτών και συλλεκτών, σε όλο τον πλανήτη.
Αναπαράγουν και προωθούν την επίσημη και κυρίαρχη κρατική ιδεολογία, καθώς αποτελούν δημόσια έγγραφα. Εκδίδονται με αποκλειστική πρωτοβουλία του κράτους, που απευθύνεται μέσω αυτών ταυτόχρονα στους πολίτες του εσωτερικού και του εξωτερικού.
Μέσα από τα γραμματόσημα οι πολίτες ενημερώνονται, μορφώνονται, συναισθάνονται, διαμορφώνουν άποψη.
Επιστρέφοντας στο σήμερα, εάν πάρουμε την περίπτωση της σημερινής Ουκρανίας, η απεικόνιση των Ελλήνων στα γραμματόσημα έγινε το έτος 2019.
Σε αυτά απεικονίζεται όλο το φάσμα της ελληνικής ομογένειας της χώρας – όλα τα είδη των Ελλήνων, δηλ. και Ποντίων και Κριμαιωτών. Υπογραμμίζεται η Ορθοδοξία που ενώνει τους Έλληνες με τους Ουκρανούς. Η κίνηση αυτή μπορεί να ερμηνευτεί ποικιλοτρόπως.
Είναι η παρουσία ισχυρού ελληνικού παράγοντα στη χώρα τη δεδομένη περίοδο; Είναι άνοιγμα της ουκρανικής κυβέρνησης προς την ανέκαθεν φιλορωσική ελληνική μειονότητα και καλλιέργεια της συνείδησης ότι αυτή ανήκει στην Ουκρανία και όχι στη Ρωσία, εν τω μέσω του εν εξελίξει πολέμου; Είναι και τα δύο ταυτόχρονα; Όλα είναι εξίσου πιθανά.
Αν λάβουμε υπόψη το φετινό ρωσικό γραμματόσημο με τον Ιωάννη Καποδίστρια, τα ερωτήματα είναι ακόμα πιο ενδιαφέροντα.
Γιατί τη δεδομένη χρονική περίοδο η Ρωσία επέλεξε να προβάλει τον κυβερνήτη; Είναι ένα μήνυμα με αποδέκτες την Τουρκία, τους Δυτικούς και τον ελληνικό λαό, με τον τελευταίο να τρέφει σε μεγάλο βαθμό διαχρονικά φιλορωσικά συναισθήματα; Είναι δήλωση μιας νέας εξωτερικής πολιτικής, παρόμοιας με εκείνη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας τον καιρό των δικών μας εθνικών αγώνων, με ό,τι αυτό συνεπάγεται; Είναι μήνυμα και προς την ελληνική κυβέρνηση;
Είναι μια απλή σύμπτωση λόγω των 250 χρόνων από τη γέννηση του Καποδίστρια, ο οποίος ήταν σημαντικός για τη Ρωσία; Πόσο τυχαίο είναι το ότι η κίνηση έγινε την περίοδο προβολής της σχετικής ταινίας στην Ελλάδα και του δημόσιου διαλόγου που αυτή προκάλεσε;
Είναι συνδυασμός μερικών ή όλων αυτών μαζί; Και εδώ όλα είναι εξίσου πιθανά.
Το σίγουρο είναι ότι οι μεγάλες και εξαίρετες προσωπικότητες της Ιστορίας συνεχίζουν να μας παρουσιάζονται από το παρελθόν σε κρίσιμες περιόδους, υπενθυμίζοντάς μας για το τι είναι προορισμένοι οι λαοί.
Η φωνές των δικαίων, με κάθε τρόπο –ακόμα και με τον πιο απροσδόκητο– φτάνουν στα ώτα μας, για να προβληματίζουν και να ξυπνούν συνειδήσεις.
Σπάρτακος Τανασίδης,
ιστορικός.
