Στις 8 Φεβρουαρίου 1980, μέσα στο αντικαρκινικό νοσοκομείο Πειραιώς, σβήνει μια φωνή που δεν έμοιαζε με καμία άλλη. Ο Νίκος Ξυλούρης φεύγει από τη ζωή σε ηλικία μόλις 43 ετών.
Κι όμως, εκείνη τη μέρα δεν γράφεται το τέλος μιας διαδρομής· γράφεται η αρχή ενός μύθου.
Γιατί ο Ξυλούρης δεν υπήρξε ποτέ απλώς τραγουδιστής. Υπήρξε μνήμη, αντίσταση, ρίζα. Υπήρξε ένας άνθρωπος που τραγουδώντας κατάφερε να ενώσει τον κόσμο.
Γεννημένος στις 7 Ιουλίου 1936 στα Ανώγεια Ρεθύμνης, ο Νίκος Ξυλούρης ήρθε στον κόσμο μέσα σε μια οικογένεια όπου η μουσική δεν ήταν επιλογή αλλά κληρονομιά. Από τη μια πλευρά, ο παππούς του Αντώνης Σκουλάς ή Καραμουζαντώνης, λυράρης ξακουστός. Από την άλλη, ο θρυλικός Ψαράκης, ο Αντώνης Ξυλούρης, ένας από τους σημαντικότερους Κρητικούς οπλαρχηγούς της Τουρκοκρατίας, άνθρωπος των παράτολμων ενεργειών και της αστραπιαίας κίνησης. Γρήγορος σαν ψάρι, κατέκτησε το παρατσούκλι που θα κληρονομούσαν αργότερα τα παιδιά και τα εγγόνια του. Έτσι γεννήθηκε ο Ψαρονίκος. Και μαζί του, αργότερα, ο Ψαραντώνης και ο Ψαρογιάννης, αδέλφια του Νίκου Ξυλούρη.
Η παιδική ηλικία του Νίκου δεν είχε την πολυτέλεια της αθωότητας. Το 1941, όταν τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής καίνε ολοσχερώς τα Ανώγεια, ο πεντάχρονος Νίκος γνωρίζει τον ξεριζωμό. Το χωριό ισοπεδώνεται, οι κάτοικοι μεταφέρονται στην επαρχία Μυλοποτάμου και η οικογένεια Ξυλούρη ζει εκεί μέχρι την απελευθέρωση της Κρήτης. Ο πόνος της απώλειας και η εμπειρία της προσφυγιάς χαράζονται βαθιά μέσα του και θα γίνουν, χρόνια αργότερα, ήχος και ανάσα στο τραγούδι του.
Στο σχολείο, εκεί όπου άλλοι βλέπουν απλώς ένα παιδί, ο δάσκαλος Μενέλαος Δραμουντάνης ακούει κάτι παραπάνω. Διακρίνει τη φωνή. Επιμένει. Και τελικά καταφέρνει να πείσει τον πατέρα του Νίκου –που αρχικά δεν ήθελε τον γιο του μουσικό– να του αγοράσει μια λύρα. Εκείνη η λύρα γίνεται μοίρα. Ο Νίκος σταματά νωρίς το σχολείο, μαθαίνει μόνος του μουσική, γράφει μαντινάδες και αρχίζει να παίζει σε γάμους και πανηγύρια σε όλη την Κρήτη, δίπλα στον λυράρη Λεωνίδα Κλάδο.
Στα δεκαέξι του κατεβαίνει στο Ηράκλειο. Πιάνει δουλειά στο νυχτερινό κέντρο «Κάστρο» και ζει με λιγοστά χρήματα. Εκεί, έρχεται αντιμέτωπος με μια σκληρή πραγματικότητα: οι ντόπιοι αστοί προτιμούν βαλς, ρούμπες και τανγκό από μαντινάδες. Η κρητική μουσική μοιάζει ξένη μέσα στον ίδιο της τον τόπο. Τα έσοδα μόλις και μετά βίας φτάνουν για την επιβίωση του Νίκου Ξυλούρη. Είναι χρόνια δύσκολα, χρόνια που δοκιμάζουν αντοχές. Ο Ξυλούρης, όμως, δεν κάνει πίσω.
Εκείνα τα χρόνια και ενώ είναι μόλις 20 ετών, γνωρίζει την Ουρανία Μελαμπιανάκη, τη γυναίκα που θα σταθεί δίπλα του σε όλη του τη ζωή. Σε μια κοινωνική εκδήλωση, ο πολλά υποσχόμενος καλλιτέχνης συναντά για πρώτη φορά ένα γλυκύτατο κορίτσι και νιώθει αμέσως έντονη έλξη για εκείνη. Παρά το γεγονός ότι δεν έχουν ανταλλάξει ούτε λέξη, ο Νίκος αποφασίζει να εκφράσει τα συναισθήματά του με ένα μοναδικό τρόπο. Για έναν ολόκληρο χρόνο, κάθε βράδυ τραγουδά κάτω από το παράθυρό της, καντάδες γεμάτες πάθος και επιμονή. Εκείνος είναι βιοπαλαιστής. Εκείνη κόρη αριστοκρατικής οικογένειας.
Η αγάπη τους, όμως, είναι τόσο ισχυρή που αποφασίζουν να παντρευτούν κρυφά στις 21 Μαΐου 1958. Η διαδικασία αποδεικνύεται ότι δεν είναι καθόλου εύκολη για τους δύο ερωτευμένους, καθώς ακόμα και ο ιερέας, σεβόμενος τα αυστηρά κοινωνικά ήθη της εποχής, διστάζει να ευλογήσει τον γάμο. Μόλις το 1963, με αφορμή ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας του τρίχρονου τότε γιου τους Γιώργη, η οικογένεια Μελαμπιανάκη αποδέχεται οριστικά τον Ξυλούρη ως γαμπρό. «Δεν σε έσφαξα που τον πήρες, θα σε σφάξω όμως αν ποτέ τον χωρίσεις»… Η φράση του πατέρα της Ουρανίας συμπυκνώνει μέσα σε λίγες λέξεις τη σχέση μεταξύ των δύο ανδρών, όπως διαμορφώθηκε αργότερα.
Την ίδια χρονιά που παντρεύτηκε, το 1958, ο Νίκος Ξυλούρης μπαίνει για πρώτη φορά στο στούντιο. Ηχογραφεί σε δίσκο 78 στροφών για την Odeon τα τραγούδια «Κρητικοπούλα (Μια μαυροφόρα όταν περνά)» και «Δεν κλαίνε οι δυνατές καρδιές».
Στο λαούτο τον συνοδεύει ο αδελφός του Γιάννης, ο Ψαρογιάννης, ενώ δεύτερη φωνή κάνει η ίδια του η γυναίκα. Για να κυκλοφορήσει ο δίσκος χρειάζεται η παρέμβαση ισχυρού πολιτικού και οικονομικού παράγοντα της εποχής, ο οποίος εγγυάται ότι, αν δεν πουλήσει, θα καλύψει ο ίδιος τη ζημιά. Δεν χρειάστηκε ποτέ. Ο δίσκος βρίσκει τον δρόμο του και μαζί του βρίσκει τον δρόμο του και ο Ξυλούρης.
Στη δισκογραφία που ακολουθεί, επιμένει σε κάτι που τότε μοιάζει σχεδόν πεισματάρικο. Σε κάθε δίσκο θέλει να υπάρχει ένα ριζίτικο τραγούδι. Εκείνη την εποχή, τα ριζίτικα δεν τραγουδιούνται ευρέως στην Κρήτη. Ακούγονται κυρίως στα Χανιά και σε κάποια πεδινά χωριά του Ρεθύμνου. Ο Ξυλούρης τα φέρνει στο προσκήνιο. Παράλληλα, γράφει τέσσερις νέες μελωδίες πάνω στον μαλεβιζιώτικο χορό, όταν μέχρι τότε οι λυράρηδες έπαιζαν έναν και μοναδικό σκοπό. Κάπως έτσι, όμως, κατάφερε να συμβάλει καθοριστικά στην ανανέωση του σολιστικού ρεπερτορίου της λύρας.
Το 1966 έρχεται η διεθνής αναγνώριση. Ο Νίκος Ξυλούρης αποσπά το πρώτο βραβείο σε διεθνή φολκλορικό διαγωνισμό στο Σαν Ρέμο της Ιταλίας. Παίζει ακόμη και συρτάκι με τη λύρα του και εντυπωσιάζει τους παρευρισκόμενους. Την ίδια χρονιά γεννιέται η κόρη του Ρηνιώ. Ο γιος του Γιώργος έχει ήδη γεννηθεί το 1960.
Λίγο αργότερα, ανοίγει στο Ηράκλειο το μουσικό κέντρο «Ερωτόκριτος» και για πρώτη φορά δεν ανησυχεί για την επιβίωσή του.
Το 1969 μετακομίζει στην Αθήνα. Ηχογραφεί τον δίσκο «Ανυφαντού» και η αναγνώριση γίνεται πλέον ευρεία. Εκεί αρχίζει και η συζήτηση για το ποιος «ανακάλυψε» τον Ξυλούρη. Σύμφωνα με τη σύζυγό του Ουρανία, εκείνος που τον ανέδειξε ήταν ο διευθυντής της Columbia Τάκης Λαμπρόπουλος, ο οποίος τον ηχογράφησε σε ένα γαμήλιο γλέντι στα Ανώγεια και έστειλε την κασέτα στον Σταύρο Ξαρχάκο στο Παρίσι. Από εκεί πληροφορήθηκε ο Γιάννης Μαρκόπουλος για τον Ξυλούρη και του πρότεινε τα τραγούδια του «Χρονικού», αφού προηγουμένως είχε δοκιμάσει τις φωνές του Γρηγόρη Μπιθικώτση και της Μαρίας Φαραντούρη, χωρίς να ικανοποιηθεί.
Λόγω συμβολαίων –ο Μαρκόπουλος στη Philips και ο Ξυλούρης στην Columbia– οι δύο εταιρείες συμφωνούν να κυκλοφορήσουν από έναν δίσκο η καθεμία. Έτσι γεννιούνται το Χρονικό το 1970 και τα Ριζίτικα το 1971. Παράλληλα, οι φοιτητές κατακλύζουν την μπουάτ «Λήδρα». Υπό το άγρυπνο βλέμμα της Ασφάλειας, η φωνή του Ξυλούρη γίνεται σύμβολο αντίστασης.
Στα χρόνια της δικτατορίας, συνεργάζεται στενά με τον Θανάση Γκαϊφύλλια. Το καλοκαίρι του 1973 τραγουδά στο Μεγάλο μας Τσίρκο των Καζάκου και Καρέζη, σε μουσική Σταύρου Ξαρχάκου. Ο ρόλος του ντελάλη τον φέρνει στο κέντρο της συλλογικής συγκίνησης. Η Τζένη Καρέζη μιλά για την αρχαγγελική του μορφή. Έτσι γεννιέται το προσωνύμιο «Αρχάγγελος της Κρήτης».
Τον Νοέμβριο του 1973 βρίσκεται μέσα στο Πολυτεχνείο. Πίσω από τα κάγκελα, τραγουδά μαζί με τους φοιτητές «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και «Μπήκαν στην πόλη οι οχτροί».
Οι φωτογραφίες γίνονται πρωτοσέλιδα. Η χούντα τον λογοκρίνει, απαγορεύει τις συναυλίες του, κλείνει το μαγαζί όπου τραγουδά. Η φωνή του έχει γίνει κόκκινο πανί.
Στη μεταπολίτευση, το 1976, η Γαλλική Ακαδημία Charles Cros του απονέμει το πρώτο βραβείο στην κατηγορία της διεθνούς λαϊκής μουσικής για τα Ριζίτικα. Στην πρώτη απονομή, το όνομά του δεν αναφέρεται καν. Έτσι διοργανώνεται και δεύτερη βράβευση για να αποκατασταθεί το όλο θέμα.
Συνεργάζεται με τον Χρήστο Λεοντή, τον Σταύρο Ξαρχάκο, τον Γιάννη Μαρκόπουλο, τον Λίνο Κόκοτο, τον Ηλία Ανδριόπουλο, τραγουδά Σεφέρη, επιστρέφει στα παραδοσιακά και στα «τραγούδια ζωής». Παράλληλα, παραμένει βαθιά δεμένος με τον τόπο του, συμμετέχει ενεργά στον Σύνδεσμο Φίλων ΟΦΗ Αθηνών, του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος.
Το 1979 διαγιγνώσκεται με καρκίνο στους πνεύμονες με μετάσταση στον εγκέφαλο. Φεύγει για το Memorial της Νέας Υόρκης. Επιστρέφει. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου, 25.000 άνθρωποι γεμίζουν το γήπεδο της Λεωφόρου Αλεξάνδρας σε συναυλία αγάπης για να καλυφθούν τα έξοδα της νοσηλείας του. Τον Φεβρουάριο του 1980, όμως, ο Νίκος Ξυλούρης αφήνει την τελευταία του πνοή. Σαν σήμερα…
Αλλά η φωνή μένει. Και όσο υπάρχει ανάγκη για αλήθεια, μνήμη και αξιοπρέπεια, ο Αρχάγγελος της Κρήτης θα τραγουδά.
Κάλλια Λαμπροπούλου
