«Έχω ακλόνητη πεποίθηση ότι η Ελλάδα θα θριαμβεύσει,
ενώ οι 25 εκατ. Τούρκοι θα αφήσουν την ανθηρή χώρα της Ελλάδος
στους νόμιμους διαδόχους του Ομήρου και του Θεμιστοκλή».1–
Ο Αλεξάντρ Πούσκιν είναι ο μεγαλύτερος Ρώσος ποιητής, πεζογράφος, δραματουργός – και ο ουσιαστικός θεμελιωτής της σύγχρονης ρωσικής λογοτεχνίας. Τα έργα του περιλαμβάνουν τη ρομαντική λογοτεχνική παράδοση, εμπνεύσεις από τη ρωσική φύση και από τη λαϊκή ρωσική ψυχή. Δέχτηκε επιδράσεις από τον λόρδο Βύρωνα και άσκησε μεγάλη επίδραση σε διάσημους συμπατριώτες του, όπως οι Τουργκένιεφ, Ντοστογιέφσκι και Τολστόι, οι οποίοι τον ύμνησαν.
Στα έργα του πολλές φορές διακρίνεται θεματολογία εμπνευσμένη από τη μυθολογία και την ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας, ενώ ήταν θαυμαστής της ελληνικής γλώσσας.
Έγραψε χαρακτηριστικά για τη σχέση της ελληνικής και της ρωσικής:
«Ως λεξιλογική ύλη, η σλαβο-ρωσική γλώσσα κατέχει την αδιαμφισβήτητη ανωτερότητα έναντι όλων των ευρωπαϊκών – η μοίρα της ήταν εξαιρετικά αίσια. Τον 11ο αιώνα η αρχαία ελληνική γλώσσα τής άνοιξε ξαφνικά το λεξιλόγιό της, το θησαυρό της αρμονίας της, της χάρισε τους νόμους της ορθολογικής γραμματικής της, τις όμορφες τροπές της, τη μεγαλειώδη ροή του λόγου· με άλλα λόγια την υιοθέτησε, απαλλάσσοντάς την τοιουτοτρόπως, από την αργή διαδικασία τελειοποίησης».
Ο Αλεξάντρ Πούσκιν γεννήθηκε στη Μόσχα στις 26 Μαΐου 1799, σε παλαιά αριστοκρατική οικογένεια. Ο πατέρας του, ο Σεργκέι, καταγόταν από τους βογιάρους – αριστοκρατική τάξη του Μεσαίωνα στους σλαβικούς λαούς. Η μητέρα του, η Νάντια Χάνιμπαλ, ήταν εγγονή του Αιθίοπα ευγενή Αμπράμ Χάνιμπαλ, ο οποίος είχε υιοθετηθεί από τον Μεγάλο Πέτρο.
Από το 1811 ως το 1817 ο νεαρός Αλεξάντρ φοίτησε στο Αυτοκρατορικό Λύκειο του Τσάρσκογε Σελό της Αγίας Πετρούπολης. Εκεί διαποτίστηκε από τις ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και άρχισε να γράφει τα πρώτα του ρομαντικά ποιήματα στα ρωσικά και στα γαλλικά.
Την περίοδο εκείνη ξεκίνησε να γράφει το πρώτο του μεγάλο έργο, το ποίημα «Ρουσλάν και Λουντμίλα» από το οποίο είναι εμπνευσμένη η ομώνυμη όπερα του Μόντεστ Μουσόργκσκι.
Με την αποφοίτησή του διορίστηκε στο υπουργείο Εξωτερικών ως γραμματέας, έχοντας προϊστάμενο τον Ιωάννη Καποδίστρια. Τότε κυκλοφόρησε φιλελεύθερα ποιήματα πολιτικού περιεχομένου, πράξη που το 1820 «επιβραβεύτηκε» με δυσμενή μετάθεση.
Ενώ αρχικά προοριζόταν να εξοριστεί στη Σιβηρία, χάρη στην παρέμβαση του πνευματικού κόσμου της εποχής –και του Καποδίστρια–, εστάλη για έξι χρόνια στη Νότια Ρωσία. Έμεινε στο Αικατερίνοσλαβ της Ουκρανίας, στο Κισινιόφ της Μολδαβίας και στην Οδησσό της Κριμαίας.
ήρωα Ευγένιο Ονιέγκιν, στην όχθη του Νέβα. 1824 (πηγή: Wikipedia)
Στην άτυπη αυτή εξορία έγραψε αρκετά έργα με τα οποία καταξιώθηκε ως ποιητής. Εκεί ξεκίνησε τα μεγαλύτερα αριστουργήματά του, μεταξύ των οποίων το μυθιστόρημα σε στίχους Ευγένιος Ονιέγκιν που έγινε αργότερα όπερα από τον Τσαϊκόφσκι και σήμερα θεωρείται κλασικό, και το θεατρικό Μπόρις Γκοντούνοφ – «δεν έχουμε θέατρο» διαπίστωνε απογοητευμένος, σε επιστολή στο φίλο του Βιαζέμφσκι το 1823.
Έτσι δημιουργήθηκε μια τραγωδία βασισμένη σε ένα πραγματικό ιστορικό πρόσωπο· η κυκλοφορία του έργου ήταν απαγορευμένη από τις τσαρικές Αρχές μέχρι το 1866.
Την ίδια περίοδο γνωρίστηκε με σημαντικές προσωπικότητες του παρευξείνιου ελληνισμού και ήρθε σε επαφή με τη Φιλική Εταιρεία.
Ο Πούσκιν εξάλλου ήταν ενταγμένος στον ελευθεροτεκτονισμό. Ο ίδιος δήλωσε σε αλληλογραφία του ότι ανήκε στη Στοά του Κισινιόφ «Οβίδιος», στην οποία ανήκαν και οι Φιλικοί: «[…] Ήμουνα τέκτων στη Στοά του Κισινιόφ, δηλαδή σ’ εκείνην εξαιτίας της οποίας διαλύθηκαν όλες οι στοές στη Ρωσία […]».
Παρότι η επίσημη στάση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας απέναντι τους επαναστατημένους δεν ήταν καθόλου ευνοϊκή, η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες τον ενθουσίασε – σε τέτοιο βαθμό που υποστήριξε ανοιχτά τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Ο αγώνας του ποντιακής καταγωγής αρχηγού της Φιλικής Εταιρείας ενέπνευσε το ποίημα «Πόλεμος», στο οποίο γράφει:
Πόλεμος! Ήρθε επιτέλους ο ξεσηκωμός.
Της τιμής τα λάβαρα ανεμίζουν.
Αίματα βλέπω στο γλέντι της εκδικήσεως.
Και οι σφαίρες με το θάνατο τριγύρω μου σφυρίζουν.
Σε αλληλογραφία που είχε στις αρχές του Μαρτίου του 1821 έγραφε προς τον συνταγματάρχη Β. Νταβίντοφ:
«Η Ελλάδα επαναστάτησε και ανακήρυξε την ελευθερία της. Στις 21 Φεβρουαρίου ο στρατηγός πρίγκιπας Αλέξανδρος Υψηλάντης και ο πρίγκηπας Γεώργιος Καντακουζηνός έφθασαν στο Ιάσιο από το Κισινιόφ. Μια είναι η σκέψη όλων, η Ανεξαρτησία της αρχαίας πατρίδας. Όλοι μιλούν για τον Λεωνίδα και τον Θεμιστοκλή».
Στην ίδια επιστολή σημείωνε:
«Το πρώτο βήμα του Αλέξανδρου Υψηλάντη είναι έξοχο και λαμπερό. Νεκρός ή νικητής –από τώρα ανήκει στην Ιστορία–, εικοσιοχτάχρονος και μονόχειρ. Τύχη ζηλευτή!».
Ο θαυμασμός του Αλεξάντρ Πούσκιν για τον Αλέξανδρο Υψηλάντη εκφράστηκε και σε μια αναφορά μέσα στον Ευγένιο Ονιέγκιν:2
[…] και ο μονόχειρ πρίγκιψ απ’ το Κισινιόφ
για τον Μοριά τα σχέδιά του ανοίγει.
Στην αλληλογραφία υπάρχουν υπαινιγμοί ότι επιθυμούσε να καταταγεί στον Ιερό Λόχο για να πολεμήσει στο πλευρό των Υψηλάντηδων. Επικοινωνούσε και με τον πρίγκιπα Δημήτριο Υψηλάντη, μαθαίνοντας για την έκβαση των επιχειρήσεων. Όμως ήρθε η αποτυχία της Μάχης του Δραγατσανίου που τον απογοήτευσε.
Ωστόσο συνέχισε να είναι αισιόδοξος και να γράφει για το ελληνικό ζήτημα στα ποιήματά του και στην αλληλογραφία του που διασώζεται.
Κατά την παραμονή του στο Κισινιόφ στράφηκε στον έκλυτο βίο, με γυναίκες, ποτά και χαρτοπαιξία. Στην Οδησσό ερωτεύτηκε τη σύζυγο του κυβερνήτη της επαρχίας και έμπλεξε σε αρκετές σε μονομαχίες, ενώ η υποκλοπή της αλληλογραφίας του –η οποία μαρτυρούσε το ανυπότακτο του φιλελεύθερου πνεύματός του–, έγινε η αιτία μιας νέας «εξορίας», στα οικογενειακά του κτήματα στο Πσκοφ.
Το 1826 ο Αλεξάντρ Πούσκιν ανακλήθηκε στη Μόσχα από τον νεαρό τσάρο Νικόλαο Α’ λόγω της δημοτικότητάς του τόσο στα λαϊκά στρώματα όσο και στα σαλόνια.
Στο μεταξύ, ο εμφύλιος σπαραγμός των επαναστατημένων Ελλήνων –που στάθηκε αιτία της πτώσης του φιλελληνικού κινήματος παγκοσμίως–, δεν πτόησε τον Πούσκιν: «Εγέρθητι, ω Ελλάς, εγέρθητι…» έγραψε σε ποίημά του το 1829.
Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Πούσκιν δεν ήταν ο μόνος Ρώσος ποιητής της εποχής που έγραφε υπέρ της Ελληνικής Επανάστασης, αλλά ήταν ο πιο διάσημος.
Το 1831 νυμφεύτηκε τη Ναταλία Γκοντσάροβα με την οποία είχε χρόνια σκανδαλώδη δεσμό. Το ζευγάρι μετακόμισε στην Αγία Πετρούπολη και απέκτησε τέσσερα παιδιά. Ο οικογενειάρχης Πούσκιν διορίστηκε εκ νέου στο Δημόσιο και ταυτόχρονα συνέχιζε την ποιητική του παραγωγή.
Τον οικογενειακό βίο του ποιητή τάραζαν οι φήμες που κυκλοφορούσαν στα σαλόνια και στο Παλάτι για τις σχέσεις της συζύγου του με τον Γάλλο αξιωματικό Ζορζ ντ’ Αντέ. Το σκάνδαλο οδήγησε τους δύο άνδρες σε μονομαχία με πιστόλια – την 27η Ιανουαρίου του 1837 ο Αλεξάντρ Πούσκιν έπεσε πυροβολημένος στην κοιλιά, ενώ κατάφερε να τραυματίσει ελαφρά τον αντίπαλο.
Μετά από δύο ημέρες παραμονής στο νοσοκομείο της Αγίας Πετρούπολης, στις 29 Ιανουαρίου (10 Φεβρουαρίου με τη Γρηγοριανό ημερολόγιο), ο μεγάλος Ρώσος ποιητής εξέπνευσε. Ήταν 37 ετών.
