Η διεθνής τάξη βρίσκεται σε φάση βαθιάς μετάβασης. Αυτό δεν αποτελεί πλέον αντικείμενο θεωρητικής συζήτησης, αλλά διαπίστωση που διαπερνά κυβερνήσεις, διεθνείς οργανισμούς και κέντρα ανάλυσης. Ακόμη και πλατφόρμες που επί δεκαετίες εξέφραζαν τον φιλελεύθερο διεθνισμό, όπως το Project Syndicate, αναγνωρίζουν πλέον ανοιχτά ότι η περίοδος της αμερικανικής ηγεμονίας –όπως τη γνωρίσαμε μετά το 1991–πλησιάζει στο τέλος της.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν αλλάζει η παγκόσμια τάξη, αλλά πώς και με ποιους όρους.
Η πρόσφατη στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέναντι στην Ευρώπη είναι ενδεικτική αυτής της παρακμής. Όταν οι ευρωπαϊκές ηγεσίες κατέστησαν σαφές ότι εξετάζουν σοβαρά την αναθεώρηση της συνολικής τους σχέσης με την Ουάσιγκτον –από την άμυνα έως το εμπόριο– ο τόνος της αμερικανικής πλευράς άλλαξε αισθητά. Οι απειλές για δασμούς περιορίστηκαν, η ρητορική περί γεωπολιτικών μονομερειών υποχώρησε και έγινε εμφανές ότι η ισχύς των ΗΠΑ δεν είναι πλέον ανεξάντλητη ούτε αδιαμφισβήτητη. Το συμπέρασμα είναι σαφές: η εποχή όπου η Ευρώπη λειτουργούσε ως δεδομένος στρατηγικός ακόλουθος έχει παρέλθει.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει μια ιστορική ευκαιρία αλλά και ευθύνη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αν επιθυμεί να διαδραματίσει ρόλο παγκόσμιου δρώντα και όχι απλώς ρυθμιστικού παρατηρητή, οφείλει να επενδύσει σοβαρά στη στρατηγική της αυτονομία. Αυτό σημαίνει κοινή εξωτερική πολιτική, πραγματική αμυντική ικανότητα και προστασία των εξωτερικών της συνόρων χωρίς αποκλειστική εξάρτηση από τρίτους. Η αποδυνάμωση της αμερικανικής ηγεμονίας δεν οδηγεί αυτομάτως σε έναν πιο δίκαιο κόσμο· δημιουργεί όμως χώρο για νέες ισορροπίες, εφόσον υπάρξει πολιτική βούληση.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το επεισόδιο με τον Καναδά. Η απόσυρση της πρόσκλησης προς τον πρωθυπουργό Μαρκ Κάρνεϊ για συμμετοχή στο νεοανακοινωθέν «Συμβούλιο Ειρήνης», μετά την ομιλία του στο Νταβός, κατέδειξε μια προβληματική αντίληψη για τη διεθνή πολιτική. Η κριτική του Κάρνεϊ στη χρήση της οικονομίας ως εργαλείου γεωπολιτικού εξαναγκασμού δεν ήταν ακραία· ήταν θεσμική, τεκμηριωμένη και απολύτως συμβατή με τις αρχές του πολυμερούς συστήματος. Η αντίδραση της Ουάσιγκτον, αντί να απαντήσει πολιτικά, εξέπεμψε μήνυμα τιμωρητικής μονομέρειας. Αυτό δεν ενισχύει την ηγεσία, αποκαλύπτει την ανασφάλειά της.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών στη Συρία και η εγκατάλειψη των Κούρδων. Πρόκειται για μια απόφαση με σοβαρές γεωπολιτικές και ηθικές συνέπειες.
Οι Κούρδοι υπήρξαν για περισσότερο από μια δεκαετία βασικός εταίρος στον αγώνα κατά του ISIS, συμβάλλοντας καθοριστικά στη σταθεροποίηση κρίσιμων περιοχών. Η άρση της αμερικανικής στήριξης και η ανοχή στις τουρκικές επιχειρήσεις υπονομεύουν όχι μόνο την ασφάλεια της περιοχής αλλά και την αξιοπιστία των ΗΠΑ ως στρατηγικού συμμάχου.
Το ζήτημα υπερβαίνει την κουρδική υπόθεση. Το μήνυμα που εκπέμπεται στη Μέση Ανατολή είναι ότι οι αμερικανικές δεσμεύσεις εξαρτώνται από συγκυριακές προτεραιότητες και μπορούν να ανακληθούν χωρίς προειδοποίηση. Σε έναν κόσμο όπου ο ανταγωνισμός μεγάλων δυνάμεων εντείνεται, η αξιοπιστία είναι ίσως το σημαντικότερο κεφάλαιο ισχύος. Και αυτό το κεφάλαιο διαβρώνεται ταχύτατα.
Οι πληροφορίες για ευρύτερους αμερικανικούς σχεδιασμούς –με στόχο τη δημιουργία ενός γεωπολιτικού τόξου ανάσχεσης της Κίνας από τον Εύξεινο Πόντο έως το Λεβάντε– εξηγούν εν μέρει αυτή τη μετατόπιση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία θεωρείται αναγκαίος εταίρος, ενώ οι Κούρδοι αντιμετωπίζονται ως αναλώσιμος παράγοντας. Η στάση αυτή έχει ήδη επηρεάσει και άλλους δρώντες, όπως το Ισραήλ και τη Γαλλία, που προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους υπό αμερικανική πίεση.
Το γενικό συμπέρασμα είναι ότι η εποχή της μονοπολικής ηγεμονίας έχει λήξει. Θα φανεί εντονότερα και διαυγέστερα μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία. Αυτό δεν συνεπάγεται αυτόματα έναν πιο σταθερό ή πιο δίκαιο κόσμο. Σημαίνει, όμως, ότι τα κράτη οφείλουν να επαναξιολογήσουν τις θέσεις τους με βάση πραγματικά, διαρκή συμφέροντα και όχι υποσχέσεις.
Για χώρες όπως η Ελλάδα, το δίδαγμα είναι κρίσιμο: Οι συνεργασίες είναι απαραίτητες, αλλά η στρατηγική αυταπάτη είναι επικίνδυνη.
