Με τη γιορτή των Θεοφανίων ολοκληρώνεται για τους Ποντίους η περίοδος των Καλαντόφωτων, δηλαδή το εορταστικό διάστημα από τα Χριστούγεννα έως τα Φώτα. Είναι τα καλά τα ημέρας, όπως λέει η ποντιακή διάλεκτος: μέρες χαράς, συνάθροισης και πλούσιων τραπεζιών γύρω από τα οποία σμίγει η οικογένεια.
Όμως τα Θεοφάνια δεν είναι μόνο η τελευταία μεγάλη γιορτή του κύκλου. Στην ποντιακή παράδοση, η μέρα αυτή δεν ανήκει αποκλειστικά στους ζωντανούς, αλλά και στους νεκρούς.
Οι ψυχές, λέει το έθιμο, «απαιτούν» το μερίδιό τους στο φως:
Τα Φώτα π’ αγιάζ’νε τα νερά άψ’τεν τα μνημοκέρια
και μ’ ανασπάλλετε ατούς π’ είναι ‘ς σον άλλον κόσμον.
Ατείν’ τερούν’ απ’ εκειαπάν’ και τραγωδούν και λένε.
Τα Φώτα θέλω το κερί μ’ και τη ψυχών κοκκία
και τη Μεγάλ’ Παρασκευήν, έναν μαντίλιν δάκρα.
Πρόκειται για το έθιμο του μνημοκέρε, γνωστό και ως λημόνεμαν ή τ’ αποθαμενίων το κερίν. Σε ένα ταψί με σιτάρι ή αλεύρι, ο αρχηγός του σπιτιού ανάβει τόσα κεριά όσοι και οι νεκροί της οικογένειας, καθώς και ένα ακόμη για τους «ξένους» – εκείνους που δεν έχουν κανέναν να τους μνημονεύσει.
Όπως είχε αναφέρει στο pontosnews.gr ο Κώστας Καρυπίδης από την Άψαλο Αριδαίας, που θυμάται τη γιαγιά του, στην ιστορική πατρίδα το μνημοκέρε τελούνταν –ανάλογα με την περιοχή– είτε ανήμερα είτε την παραμονή των Θεοφανίων, μέσα στα σπίτια και όχι στα νεκροταφεία λόγω του συνήθως βαρύ χειμώνα και των δύσκολων καιρικών συνθηκών.
Η παράδοση αυτή παραμένει ζωντανή και σήμερα. Το απόγευμα της παραμονής των Θεοφανίων η Ένωση Ποντίων Φθιώτιδας αναβίωσε το έθιμο στο μνημείο της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου που βρίσκεται στην Άμπλιανη Λαμίας – επιβεβαιώνοντας ότι τα Καλαντόφωτα πράγματι κλείνουν με φως, και μνήμη.
