Τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς για τον σκλαβωμένο ποντιακό ελληνισμό – Τι έλεγαν για το φαρμάκωμα των παλικαριών

Πολλά πρωτοχρονιάτικα έθιμα στον Πόντο ήσαν κοινά σ’ όλες τις περιοχές: Τα κάλαντα, το τραπέζι της παραμονής, το καλαντίαμαν, το καλαντόνερον, τα μωμοέρια, το ποδαρικόν-προλήψεις, επισκέψεις, φαγητά, οι ευχές, γνωστά και επαναλαμβανόμενα σ’ όλο τον Πόντο.

Συνηθισμένα κάλαντα ήσαν «Αρχημηνιά κι αρχή χρονιά κι αρχή καλός μας χρόνος…».

Στην ποντιακή διάλεκτο έψαλλαν:

Αρχή κάλαντα κι αρχή του χρόνου
πάντα Κάλαντα, πάντα του χρόνου

Αρχή μήλον εν κι αρχή κυδών’ εν
κι αρχή βάλσαμον το μυριγμένον

Εμυρίστεν ατο ο κόσμος όλον
για μυρίστ’ ατο κι εσύ αφέντα – καλέ μ’ αφέντα

Έρθαν καλά παιδία σην πόρταν – και ξαν σην πόρτα σ’
Άψον το κερί σ’ κι έλα σην πόρτα σ’
Χα μηλόπα χα ξερά τσιρόπα
Χα ξερά, μαύρα κοκκυμελόπα

Χρόνια πολλά πάντα και του χρόνου.

Σε ελάχιστες περιοχές ήταν γνωστά τα κάλαντα που συμβόλιζαν το σκλαβωμένο ποντιακό ελληνισμό.

«Τρεις καλόγεροι απ’ του Μελά και τρεις του Βαζελώνα
καράβι βάζουν στα σκαριά με το «Χριστός γεννάται».

Κι «αρχιμηνιά κι αρχή χρονιά» στη θάλασσα το ρίχνουν

Βάζουν κι ένα Ρωμιόπουλο, λεβέντη καπετάνιο.

Το Ρίζε βάλλει τ’ άρμενα, τα Σούρμενα τα ξάρτια,
ο Όφις και η Τρίπολη, μουτσόπουλα και ναύτες.
Η πλούσια η Αργυρούπολη, ασήμι και Χρυσάφι
και την ευχή του Γένους μας την δίνει η Τραπεζούντα.

Η Ζύγανα συνέφιασε κι ο Ταύρος εχιονίστη,
της Κρώμνης τα ψηλά βουνά τρανή αντάρα έχουν.
Μα η δόλια η Μαύρη Θάλασσα γαλήνεψε ως πέρα
για να περάσει ατράνταχτο του σκλάβου το καράβι.

-Δόστε κι εμάς τον κόπο μας ό,τ’ είναι ορισμάς σας
κι ο Άγιος Βασίλειος να είναι βοηθός σας»¹.

Στο Λερί ή Λιαρί της Αργυρούπολης του Πόντου όπως το είπε, το 1980, ο Χρίστος Ραμπίδης του Ιωάννου –τακτικός προσκυνητής στην Παναγία Σουμελά στο Βέρμιο– τα τελευταία χρόνια, πριν από την Ανταλλαγή των πληθυσμών οι ντόπιοι έψαλαν αυτοσχέδια κάλαντα²:

Άγιος Βασίλης έρχεται ασή Λιαρή μερέαν
κρατεί έναν κομμάτ’ ψωμίν κι έναν κεφάλιν σκόρδον.

‘Σ σην τσάνταν ατ εγόμωσεν αγγούρια και πιπέρια
‘ς σάλλ’ τη μερέαν έβαλεν τα πράσας και τ’ ελαίας.
‘Σ σο χέρν’ ατ πα εβάστανεν έναν χαρτίν γραμμένον
εδέβασά ‘το κι έλεγεν το σημερνόν την μέραν.

Πως οίντσαν δει ‘μας άσπρον παράν να εν ευλογημένος.

Τ’ αμπάρια τουν να σκίουνταν ασά πολλά τ’ αλεύρια.
Τα παιδία τουν να φέρναντον απ’ έναν γομάρ’ λίρας.
Τα κορίτσια τουν ν’ αντρίζιατα χωρίς κανέναν προίκαν.
Τα πρόβατά τουν να γεννούν από δύο αρνόπα.
Τα χτήνια τουν ν’ αρμέχκουνταν από έναν κοβλάκ’ γάλαν.
Οικοκυρά απο πουρνού πάντα να βράζ’ το γάλαν.
κι απέσ’ ς σο ‘ξύγαλαν ντ’ εφτάει χουλιάρια να τσακούνταν.

Οίντσαν έβγάλ’ ‘μας εύκαιρους, οίντσαν τιδέν ‘κι δει ‘μας
οι ψιλ’ πάντα να δάκαν ‘τον, να τρώγνα ‘τον τα φτείρας.
Τα χέρια τουν να γομούντανε ασά πολλά τα κούτσας.
Οι λυκ’ να φοβερίζνα ‘τον ‘ς ση Μάτσουκας τ’ ορμάνια.
‘Σ ση Λιβεράν όνταν θα πάει τα ρόκας να μη γίνταν»

… Και εις έτη πολλά.

Μα και το φαρμάκωμα από έρωτα των παλληκαριών που τρώνε τα φρούτα που άφησαν τη νύχτα της Πρωτοχρονιάς οι κοπέλλες για το καλάντισμα της βρύσης, πολύ λίγοι οικισμοί το γνώριζαν.

«Ανάθεμα π’ εκρέμιζεν το μήλον ‘ς σο πεγάδι,
το μήλον είχεν φάρμακον και το πεγάδ’ μαγείας.
Μαγεύ’ εμέν, μαγεύ’ κι εσέν, μαγεύ’ τοι δυ’ ς εντάμαν.
Η κόρ’ μαγεύ’ ελλενικά, ρωμαίικα παλληκάρια.

«Ναι, πουλί μ’», λέει η γραία,
«Άβουλα τη Θεού φύλλον κιαλαΐσκεται…
άμα ασ’ σον Θεόν τ’ ομούτ’ κι κόφτεται.
Ο Θεός τον άνθρωπον τιναν έπλασεν κ’ έδωκεν την ευλάβειαν
‘ς σην καρδίαν ατ’, καμμίαν κι ανασπάλλει ατον…
Το σωστόν, άνθρωπον, έναν τη μετάναν ατ’ ντ’ εποίκεν κ’ επουσμάνεψεν…
ας σ’ κούμες εφτάμε κ’ εμείς την προσευχήν εμούν κ’ επ’ εκεί με το
λαφρόν την καρδίαν να δέχκουμες τη νεοχρονίαν»³.

Παναγιώτης Τανιμανίδης

¹ Η «λύσον την κεσέ σ’ κι έλα ‘ς σην πόρταν κι αν δν’ εις μας χαρά ‘ς σην πόρταν σ’».
² Την καταγραφή είχε κάνει ο Αλέξανδρος Παπαδόπουλος ενώ τους στίχους είχε απαγγείλει η Ευθυμία Ιωαννίδη-Ευθυβούλη.
³ Ποντιακή Εστία (1977), σ. 67, τεύχος 13.

• Πηγή: Παναγιώτης Τανιμανίδης, Ίμερα. Από τον Ελληνισμό του Πόντου, 2018, Εκδόσεις Κυριακίδη.
• Σημ.: Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτότυπου.