Μεγάλη μέρα η σημερινή για την Κω. Για όγδοη φορά υποδέχεται εκατοντάδες Πόντιους από την Ελλάδα και το εξωτερικό, προσκεκλημένους του Συλλόγου Ποντίων Κω «Ο Ξενιτέας». Όλοι μαζί απόψε, στις 19:00, θα δώσουν το σήμα για να αρχίσουν τα 8α «Διογένεια», οι τριήμερες εκδηλώσεις – θεσμός όπου η ποντιακή παράδοση σμίγει με τη νησιωτική κληρονομιά της Κω.
Περίπου 200 χορευτές θα πιαστούν χέρι-χέρι στο Κλειστό Γυμναστήριο «Δημήτρης Παππούλης» και θα προσφέρουν απλόχερα όλα όσα η ποντιακή παράδοση μπορεί.
Στη μεγάλη γιορτή πολιτισμού, παράδοσης και ουσιαστικής ενότητας που αναμένεται να αφήσει το αποτύπωμά της και φέτος, θα συμμετάσχουν μεταξύ άλλων τα χορευτικά της Ένωσης Ποντίων Αμβούργου και Περιχώρων, του Συλλόγου Ποντίων Ρόδου «Ο Διγενής» και τεσσάρων τοπικών σχημάτων Απελλής, Πρόοδος, Άγιος Νικόλαος Κεφάλου και Θεόκριτος ενώ το Σάββατο 13/12 την εντυπωσιακή εμφάνισή τους στις πλατείες της πόλης θα κάνουν οι Μωμόγεροι του Πολιτιστικού Συλλόγου Ροδοχωρίου «Οι Κομνηνοί». Το τριήμερο θα ολοκληρωθεί την Κυριακή στο Πάρκο Ποντιακού Ελληνισμού με αποχαιρετιστήριο γλέντι.
Στις αρχές του φθινοπώρου το pontosnews.gr, χορήγος επικοινωνίας των 8ων «Διογενείων», βρέθηκε στην Κω. Είχαμε τη χαρά να φιλοξενηθούμε για λίγες ώρες στον «Ξενιτέα» έναν ζωντανό και δυναμικό πυρήνα του ποντιακού ελληνισμού, που όχι μόνο διατηρεί την πολιτιστική του κληρονομιά, αλλά λειτουργεί και ως γέφυρα ενσωμάτωσης στην τοπική κοινωνία και να μιλήσουμε με τον πρόεδρό του και νυν αντιπεριφερειάρχη Ψηφιακής Ανάπτυξης Νοτίου Αιγαίου Χαράλαμπο Ναβροζίδη. Ο πρόεδρος του Συλλόγου μίλησε, μεταξύ άλλων, στο pontosnews.gr για το Σύλλογο, τους ανθρώπους του και τις δράσεις τους, τον θεσμό των «Διογενείων», τις σχέσεις των Ποντίων με την ελληνική μουσουλμανική κοινότητα του νησιού και τις προσπάθειες για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
≈
Πότε ιδρύθηκε ο Σύλλογος Ποντίων Κω «Ο Ξενιτέας»; Όλα άρχισαν από έναν αστυνομικό, σωστά;
Ο Σύλλογος Ιδρύθηκε το 1990. Υπήρχε πράγματι ένας αστυνομικός που προσπάθησε να φέρει κοντά τον κόσμο και όλοι μαζί προχώρησαν. Τα πρώτα μέλη ήταν 21 και η ίδρυση του Συλλόγου έγινε τον Φεβρουάριο. Κάποια από τα ιδρυτικά μέλη είναι ακόμα κοντά μας.
Ο Παύλος Σιδηρόπουλος που ήταν ο πρώτος πρόεδρος του Συλλόγου και διετέλεσε επί πολλές θητείες πρόεδρος και ακόμα είναι πολύ ενεργός. Ο Γιάννης Γρηγοριάδης, ο επίτιμος πρόεδρός μας, που σήμερα ειναι 92 ετών. Πέρυσι παρέλασε μαζί μας.
Ήταν αεροπόρος και πολλά χρόνια στις τάξεις της Ελληνικής Αεροπορίας. Ο Γιάννης Βαμβακίδης, ο Θεοχάρης Ταχτσιόγλου και ταμίας του Συλλόγου μας αλλά και ο άνθρωπος που έχει φτιάξει τον χάρτη και έχει φέρει το χώμα από την πατρίδα για να το τοποθετήσουμε μέσα στο μνημείο –στο μνημείο υπάρχει χώμα από 20 περιοχές της πατρίδας. Ο Λάζος Αναστασιάδης που και αυτός είναι ενεργός, ο Γιάννης Ευσταθιάδης, ο Σταύρος Λαϊνόπουλος που είναι αντιπρόεδρος του Συλλόγου.
Απ’ ό,τι αντιλαμβάνεστε, υπάρχει μια ωραία σύνδεση του σήμερα με το χθες. Όλοι είναι κοντά στο Σύλλογο και προχωράμε με ενότητα και θετική διάθεση.
Ήταν εύκολο να βρεθούν Πόντιοι ή φιλοπόντιοι στο νησί για να στηθεί αρχικά ο Σύλλογος;
Είχε δυσκολίες το εγχείρημα. Το πώς δηλαδή ο Σύλλογος θα σύστηνε τον ποντιακό ελληνισμό στην τοπική κοινωνία. Όμως αυτό λύθηκε γρήγορα και με έξυπνο τρόπο. Τα «Διογένεια» που διοργανώθηκαν πρώτη φορά το 1996 και μέχρι το 2000 είχαν γίνει θεσμός, βοήθησαν πάρα πολύ στην ανάπτυξη του Συλλόγου, στο να περάσει ο Σύλλογος τα δικά του μηνύματα στην τοπική κοινωνία. Από την πλευρά της η τοπική κοινωνία το αγκάλιασε πάρα πολύ ζεστά όλο αυτό –ίσως παίζει μεγάλο ρόλο ότι εδώ ζουν πάρα πολλοί Μικρασιάτες, ίσως και περισσότεροι από 10.000.
Ο ξεριζωμός, ο αγώνας για επιβίωση είχαν πολλά κοινά στοιχεία οπότε «μας άκουσαν και μας είδαν».
Σε κάθε περίπτωση όλοι αυτοί οι άνθρωποι που αποτέλεσαν την αιχμή του δόρατος του Συλλόγου μας, άφησαν και το δικό τους αποτύπωμα στην τοπική κοινωνία. Μέχρι και σήμερα έμποροι, επιχειρηματίες, άνθρωποι που ασχολούνται με τα κοινά και είναι ενεργοί στην τοπική κοινωνία έχουν αφήσει το στίγμα τους. Ο Πόντιος, με τον χαρακτήρα του και τον δικό του μοναδικό τρόπο, κατάφερε να γίνει κομμάτι της τοπικής κοινωνίας και βρήκε τρόπο να χτίσει έτσι ώστε εμείς οι νεότεροι όταν αναλάβαμε τον Σύλλογο –έγινα πρόεδρος το 2019– να μας έχουν αφήσει μια μεγάλη προίκα και σπουδαία παρακαταθήκη.
Αυτό που σας λέω είναι πολύ σημαντικό γιατί όταν προσπάθησα να διοργανώσω τα πρώτα «Διογένεια», μετά την ανάληψη καθηκόντων –υπήρχαν προβλήματα την 6ετία 2013-2019, είχε ατονίσει η δράση του Συλλόγου– και βγήκαμε μαζί με άλλους για να συγκεντρώσουμε τις πρώτες χορηγίες ο κόσμος μας έλεγε «Α, θα γίνουν “Διογένεια”; Θα γίνουν Μωμόγεροι;». Τότε καταλαβαμε ότι η τοπική κοινωνία είχε αγαπήσει τα έθιμά μας και ήθελε να ξαναδεί τα Διογένεια στις πλατείες του νησιού. Η όλη η διαδικασία ήταν εύκολη για εμάς και αυτό το λέω για να αναδείξω το πόση δουλειά είχαν κάνει οι προηγούμενοι στον Σύλλογο.
Όταν μάλιστα ένας επιχειρηματίας επρόκειτο να δώσει χορηγία, μας ρώτησε εάν θα εμφανιστούν οι Μωμόγεροι και με τη θετική απάντησή μας, είπε να τον υπολογίσουμε στους μεγάλους χορηγούς των «Διογενείων». Και να ξέρετε αυτό συμβαίνει έως σήμερα. Σήμερα κάνουμε «Διογένεια» και οι χορηγοί είναι 60 επιχειρήσεις που ανήκουν σε ανθρώπους, κάποιοι εκ των οποίων δεν είναι Πόντιοι, είναι Μικρασιάτες, ντόπιοι ή από άλλες περιοχές της χώρας. Καταλαβαίνετε πόση αγάπη παίρνουμε!
Πόσα άτομα έχει ο Σύλλογος;
Ο Σύλλογος έχει 120 οικονομικά τακτοποιημένα μέλη αλλά η ποντιακή κοινότητα στην Κω υπολογίζεται πως μπορεί να φτάνει και τα 1.000 άτομα. Εδώ ζουν πολλοί στρατιωτικοί, εκπαιδευτικοί, αστυνομικοί χειμώνα-καλοκαίρι, ενώ ειδικά το καλοκαίρι ο αριθμός αυτός μεγαλώνει πάρα πολύ.
Οι δημότες της Κω που έχουν ποντιακή καταγωγή είναι περισσότεροι από 800.
Ο αριθμός είναι μεταβλητός καθώς οι άνθρωποι και φεύγουν. Το σημαντικό όμως είναι πως πολλοί εξ αυτών ψάχνουν τον Σύλλογο. Μόνο σήμερα έχω δεχθεί τρία τηλεφωνήματα από εκπαιδευτικούς που ζητούν βοήθεια για την εύρεση κατοικίας αλλά και από κάποιους που ρωτούν να μάθουν για τις δράσεις του Σύλλογου το χειμώνα. Σε κάποια δεν μπορούμε πάντα να βοηθήσουμε, όμως σε άλλα μπορούμε. Το ποντιακό δεν πρόκειται να λείψει σε κάποιον που ερχεται να ζήσει εδώ. Κάνουμε πάρα πολλά πράγματα. Μόνο πέρυσι ο Σύλλογός μας μέτρησε 23 συμμετοχές ή διοργανώσεις δράσεων και θυμάμαι το νούμερο γιατί μιλήσαμε γι’ αυτό στον απολογισμό μας. Από πού να αρχίσω; Από τα «Διογένεια», από τις μουσικοχορευτικες εκδηλώσεις, τέσσερις χοροημερίδες ή χοροεσπερίδες –ήρθαν πολλοί καλλιτέχνες εδώ την προηγούμενη χρονιά– από τις εκδήλωσεις για την Ημέρα Μνήμης που προσέλκυσαν το ενδιαφέρον μικρών και μεγάλων, και πόσες ακόμα δράσεις! Το πιο εντυπωσιακό για μένα είναι ότι από παντού στο νησί ο Σύλλογος δέχεται προσκλήσεις. Από όποιο χωριό ή σύλλογο έκανε πολιτιστική δράση. Είχαμε μεγάλη ευλογία.
Αυτό δείχνει δυνατό σύλλογο…
Ακριβώς! Προετοιμάζόντας τα «Διογένεια» πήραμε από νωρίς εγκρίσεις για χρηματοδοτήσεις από την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου και από την Αστική Εταιρεία «Ιπποκράτης», προκειμένου να φιλοξενήσουμε ανθρώπους από Ελλάδα και Ευρώπη. Το νησί μας για τρεις μέρες θα ζήσει σε ποντιακούς ρυθμούς και θα τους ξεσηκώσουμε όλους.
Στις εκδηλώσεις που κάνετε φαντάζομαι συμμετέχουν και άνθρωποι που δεν είναι Πόντιοι. Βλέπετε να υπάρχει έντονο αυτό το ενδιαφέρον;
Έξυπνη ερώτηση και ουσιαστική. Στα χορευτικά για παράδειγμα οι μισοί δεν είναι ποντιακής καταγωγής. Οι άνθρωποι που πέρασαν πέρυσι από τα χορευτικά τμήματα ήταν περίπου 40, από τους οποίους σχεδόν οι μισοί δεν είναι ποντιακής καταγωγής. Υπάρχει κόσμος που έρχεται εδώ και περνά χρόνο μαζί μας, χωρίς στην ουσία να έχουμε κοινή καταγωγή. Τραγουδάμε, χορεύουμε, τρώμε, προσπαθούμε να το έχουμε σαν το σπίτι μας. Αυτό δε που συμβαίνει στις εκδηλώσεις με το κοινό από κάτω, όπου σίγουρα οι περισσότεροι δεν είναι ποντιακής καταγωγής είναι απίστευτο. Έρχονται, μας αγαπούν και συμμετέχουν.
Είχατε κάνει και μαθήματα ποντιακής διαλέκτου. Συμμετείχαν και μη Πόντιοι;
Ναι και εκεί είχαμε μεγάλη συμμετοχή μη Ποντίων. Είχαμε κάνει διαδικτυακά μαθήματα με την κα Γιώτα Ιωακειμίδου, την οποία θέλω να ευχαριστήσω και πάλι μέσα από το pontosnews.gr, στα οποία ήταν αρκετοί οι μη Πόντιοι. Το κάναμε δύο συνεχόμενες χρονιές. Πήγε πάρα πολύ καλά και μάλιστα από ένα σημείο και μετά είχαν πάρει το λινκ και άνθρωποι από άλλες περιοχές του κόσμου και έμπαιναν στα μαθήματά μας. Είχε πολύ ενδιαφέρον.
Το νέο αίμα του Συλλόγου;
Αυτό είναι το μυστικό μας. Δοξάζω τον Θεό γι’ αυτό. Ξέρετε ότι όταν ανέλαβα το 2019, στο νησί δεν υπήρχε λυράρης. Υπήρχαν τρεις άνθρωποι που έπαιζαν νταούλι, υπήρχαν άνθρωποι που χόρευαν αλλά λυράρης όχι. Κι αυτό δημιουργούσε δυσκολίες. Τότε ήρθε το πρώτο δώρο που ακούει στο όνομα Στέλιος Γρηγοριάδης που τελικά έμεινε μόνιμα στο νησί και τον έχουμε σε όλες τις εκδηλώσεις μας και συνοδεύει το χορευτικό. Είναι και ο Ανέστης Μαυρίδης που παίζει λύρα και ήρθε λίγο αργότερα και έχουμε και τρίτο λυράρη που θα μπει στον Σύλλογό μας. Εκπαιδευτικοί και στρατιωτικοί που έχουν έρθει στο νησί βοηθούν επίσης. Ο Αργύρης Μπογιατζίδης που παίζει αγγείον και για την καλοκαιρινή σεζόν–στην Κω διαρκεί 7 μήνες– έχουμε τον Πανταζή Πονηρίδη.
Και από χοροδιδασκάλους είμαστε καλυμμένοι. Είχαμε τον στρατιωτικό Γιώργο Τοψίδη που έκανε σπουδαία δουλειά αλλά φέτος πήρε μετάθεση. Τώρα ανέλαβε η Ιωάννα Αναστασιάδου, παλιά χοροδιδασκάλισσά μας και η Ευθυμία Παναγιωτίδου που είναι στο νησί περίπου 1,5 χρόνο και βοηθάει πολύ.
Οπότε σας απαντώ ότι έχουμε πολλή νεολαία. Με τον κόσμο που έχει έρθει λόγω δουλειάς στο νησί ο σύλλογος έχει ένα ισχυρό μίγμα νέου αίματος. Αποτελούν βοήθεια και δύναμη για εμάς.
Να ρωτήσω για τα σχολεία. Είπατε ότι κάνατε εκδηλώσεις για τη 19η Μαΐου. Υπάρχει μια σχετική νομοθεσία που παροτρύνει να γίνονται ενημερώσεις στα σχολεία. Συμβαίνει κάτι τέτοιο στην Κω;
Φυσικά και μάλιστα με πρωτοβουλία των ίδιων των διευθυντών. Μόνο πέρυσι μίλησα σε τέσσερα σχολεία και δεν προλάβαινα να πάω σε άλλο. Θυμάμαι ότι πήγαινα από το ένα σχολείο στο άλλο με αγωνία για να προλάβω. Μαζί μου ήταν μέλη του συλλόγου με τους οποίους κάναμε εκδηλώσεις σε κάποια σχολεία. Ήταν ενδιαφέρουσες οι παρουσιάσεις. Ακόμα και παιδάκια της Ε’ Δημοτικού παρακολουθούσαν με μεγάλο ενδιαφέρον. Πολύ σημαντικό.
Αλλά αυτό που γίνεται κάθε χρόνο τη 19η Μαΐου, εδώ και τρία χρόνια, με υπεύθυνη την Ιωάννα που είπα νωρίτερα και τα 70 παιδάκια στα οποία μαθαίνει τραγούδια πατρίδας, είναι κάτι διαφορετικό.
Τα παιδιά είναι μη ποντιακής καταγωγής, είναι ντόπιοι. Η Ιωάννα μέσω του Pontian Lyrics, μια φοβερή δουλειά του Κώστα Καρακασίδη που παρουσιάσαμε εδώ στην Κω, δίνει στα παιδιά να μάθουν στίχους ποντιακών τραγουδιών για να τα τραγουδήσουν. Πλαισιωμένα από αφηγητή, τα τελευταία χρόνια ήταν ο Γιώργος Συμεωνίδης, μεταφέρουν την ποντιακή διάλεκτο και την ποντιακή μουσική μέσα στα σπίτια τους, πριν τα παρουσιάσουν στον κόσμο.
Εβδομήντα παιδάκια, 140 οι γονείς και άλλοι τόσοι οι παππούδες. Όπως είπα στην Ιωάννα, στην πραγματικότητα κάθε χρόνο εκπαιδεύει 300 ανθρώπους στην ποντιακή μουσική, άρα σε τρία χρόνια 900 οπότε σε μια 10ετία θα τους έχουμε εκπαιδεύσει όλους στο νησί.
Η Κως είναι ένα νησί με έντονο το μουσουλμανικό στοιχείο. Υπάρχουν χωριά όπου ζουν μουσουλμάνοι από τότε που θυμούνται τον εαυτό τους ενώ οι πρόγονοί τους είναι χρόνια εγκαταστημένοι εκεί. Είναι επιχειρηματίες, είναι υπάλληλοι, τους ανήκουν μεγάλα κομμάτια γης, γενικά ζουν όπως και οι υπόλοιποι κάτοικοι του νησιού. Πήγα στο Πλατάνι (Κερμεντέ) και είδα αυτό που σας λέω. Μιλώντας με τους κατοίκους μου είπαν ότι δεν υπάρχουν θέματα με τους μουσουλμάνους. Ζουν ειρηνικά, είναι Έλληνες πολίτες μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα. Μου παραλλήλισαν την κατάσταση με τη Θράκη. Είναι αυτή η πραγματική εικόνα;*
Στην Κω υπάρχει Ελληνική Μουσουλμανική Κοινότητα. Τίποτα άλλο. Είναι οι συμπολίτες μας, οι οποίοι δραστηριοποιούνται και επαγγελματικά. Άνθρωποι με τους οποίους έχουμε καθημερινές σχέσεις. Ίσως λίγοι περισσότεροι από 1.000 είναι οι Έλληνες της Μουσουλμανικής Κοινότητας.
Εμείς ως λαός πρεσβεύουμε ότι ο άνθρωπος μπορεί να πιστεύει όπου θέλει και αυτό είναι αναφαίρετο δικαίωμά του. Με τους συντοπίτες μας δεν έχουμε κανένα απολύτως πρόβλημα.
Είναι Έλληνες πολίτες, έχουν ελληνική ταυτότητα και χαιρόμαστε ιδιαίτερα που τους γνωρίζουμε.
Το ίδιο εισπράττουμε και από τη δική τους πλευρά. Έχουμε αναπτύξει σχέσεις και έχουν σταθεί κοντά μας. Θα σας πω ένα ενδεικτικό παράδειγμα. Στα «Διογένεια» του 2024, ο μεγάλος χορηγός ήταν το Βακούφ της Κω (σ.σ. Οργανισμός Διαχείρισης Κτημάτων Βακούφ Κω). Ένας από τους πιο μεγάλους χορηγούς. Η αγαπητή Ελβάν Κοτζαογλάν πάντα δηλώνει την αγάπη της και συμβάλει στις εκδηλώσεις μας.
Έχει ρίζες από τον Πόντο;
Νομίζω ότι η μία γιαγιά της ίσως έχει ρίζα από την Τραπεζούντα αλλά η συμβολή της Ελβάν δεν έχει να κάνει με αυτό. Η μουσουλμανική κοινότητα ζει εδώ από τότε που υπήρχε η Οθωμανική Αυτοκρατορία και εδώ είναι η γη των παππούδων τους.
Οποιοσδήποτε προσπαθεί να τους χρησιμοποιήσει για κάποιον άλλον σκοπό, λάθος ανθρώπους διάλεξε.
Οι άνθρωποι αυτοί ξέρουν πολύ καλά ότι είναι Έλληνες πολίτες, ξέρουν ότι πατρίδα τους είναι η Ελλάδα, έχουν ελληνική ταυτότητα και όλα κυλούν ομάδα μεταξύ των κατοίκων του νησιού. Η Κως αποτελεί παράδειγμα σ’ αυτό το θέμα: η Ελληνική Μουσουλμανική Κοινότητα έχει αδελφική σχέση με την Ποντιακή Κοινότητα.
Όσον αφορά τους Τούρκους που επισκέπτονται το νησί μας είναι ένα κομμάτι που αφορά τον τουρισμό. Γείτονες είμαστε, στα τρία μίλια είμαστε, οπότε υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός αφίξεων και αναχωρήσεων κάθε χρόνο, περίπου 600.000. Και σε αυτήν την περίπτωση όλα κυλούν σχετικά ομαλά, με μικροεξαιρέσεις. Για παράδειγμα τον Αύγουστο υπήρξε βεβήλωση του Μνημείου της Γενοκτονίας. Άγνωστοι άφησαν μια επιγραφή στα ελληνικά, τα αγγλικά και τουρκικά υποστηρίζοντας ότι ο αγώνας μας για αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου και τα ιστορικά στοιχεία που παραθέτουμε είναι όλα ένα ψέμα.
Όταν ζούσα στη Θεσσαλονίκη, πριν από περίπου 17 χρόνια, ίσως έβλεπα τα πράγματα λίγο διαφορετικά. Όμως όντας πλέον εδώ θεωρώ ότι είναι πολύ όμορφο αυτό που μας συμβαίνει, η συνύπαρξη. Το ίδιο συνέβαινε και στην πατρίδα μας μέχρι περίπου το 1922-23. Δεν είναι αυτό υπέροχο; Να μπορείς να ζεις σ’ έναν τόπο όπου η εκκλησία είναι απέναντι από το τζαμί και κανείς δεν ενοχλείται από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του άλλου. Εμείς αυτήν την ομορφιά πρεσβεύουμε.
Οι Πόντιοι δεν είμαστε φανατισμένοι. Εξάλλου ο φανατισμός ήταν αυτός που μας οδήγησε μακριά από την πατρίδα μας.
Είμαστε ειρηνιστές και πιστεύουμε ότι όλοι πρέπει να ακολουθήσουν το παράδειγμα του νησιού μας. Ο μουσουλμάνος προσεύχεται στο τζαμί και ακολουθεί αυτά που ορίζει η θρησκεία του και ο χριστιανός πηγαίνει στην εκκλησία και πράττει όσα ορίζει ο χριστιανισμός. Ξέρετε πόσες φορές μας λένε «Χριστός Ανέστη»;
Μου είπαν ότι πλέον γίνονται και μικτοί γάμοι…
Βεβαίως. Μα οι άνθρωποι μεγαλώνουν μαζί. Στο σχολείο, στη γειτονιά, παντού μαζί. Και οι νέοι άνθρωποι τα ξεπερνούν σιγά-σιγά αυτά. Γι’ αυτό λέω ότι η Κως είναι παράδειγμα της συνύπαρξης. Ακολουθήστε το για να σταματήσουν οι πόλεμοι. Μπορούμε να ζήσουμε ειρηνικά και χωρίς να προκαλεί ο ένας τον άλλον.
Σε κάποιες περιοχές της χώρας μας μερίδα μουσουλμάνων κάνει λόγο για διακρίσεις σε βάρος τους και υπέρ των Ελλήνων ορθοδόξων χριστιανών. Στην Κω υπάρχει παράπονο για κάτι τέτοιο;
Όχι! Δεν νομίζω να υπάρχει έστω ένας μουσουλμάνος που μπορεί να σας πει κάτι τέτοιο. Και σίγουρα δεν έχω ζήσει κάτι τέτοιο.
Θα μου επιτρέψετε να σας μιλήσω και με τη θεσμική μου ιδιότητα. Πέρυσι στο Πλατάνι και μετά το σεισμό του 2017, ανακατασκευάσαμε το τέμενος όπου πολλοί μουσουλμάνοι πήγαιναν να κάνουν την προσευχή τους. Το ανακατασκεύασε η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου. Το ίδιο συνέβη και με το τέμενος της πλατείας Ελευθερίας που ανακαινίζεται αυτή τη στιγμή με έξοδα του υπουργείου Υγείας. Οπότε καταλαβαίνετε ότι δεν μπορεί κάποιος να υποστηρίζει ότι αντιμετωπίζεται διαφορετικά.
Και να υπογραμμίσουμε ότι το ελληνικό κράτος δεν είναι ένα κράτος που μετατρέπει τις εκκλησίες σε τζαμιά ή και το αντίστροφο. Αυτό το μήνυμα ας το πάρουν όλοι. Και τι θέλω να πω μ’ αυτό. Όπως βρήκαμε τα κονδύλια για να επισκευαστούν οι εκκλησίες που υπέστησαν ζημιές από τον σεισμό του 2017, έτσι μεριμνούμε για την ανακατασκευή των τζαμιών.
Σε αντίθεση η μετατροπή των εκκλησιών μας σε τζαμιά στην απέναντι πλευρά, δίνει λάθος μηνύματα.
Και σ’ αυτό θα έπρεπε να αντιδράσουν οι ίδιοι οι μουσουλμάνοι, να πουν ότι δεν θέλουν να προσεύχονται μέσα σε μια εκκλησία. Εγώ δεν θα πήγαινα να εκκλησιαστώ μέσα σ’ ένα παλιό τζαμί.
Ποντιακά μαγαζιά εδώ υπάρχουν;
Αρχικά μπορείτε να βρείτε στη Λόρδου Βύρωνος ένα εξαιρετικό μαγαζί του Χρήστου Φωτιάδη, που είναι και χορηγός μας με πιροσκί και παραδοσιακά εδέσματα του Πόντου. Το κατάστημά του έχει διακοσμηθεί με πολύ ποντιακό στοιχείο. Υπάρχει ποντιακή λύρα και άλλα μουσικά όργανα καθώς και φωτογραφίες.
Στο νησί υπάρχουν πολλές και δυνατές επιχειρήσεις Ποντίων. Ο μεγαλύτερος επιχειρηματίας στο χώρο της διανομής πάγου είναι Πόντιος. Ένας από τους μεγαλύτερους επιχειρηματίες στον χώρο καθαριστικών ειδών είναι ποντιακής καταγωγής. Έχουμε πολλούς Πόντιους επιχειρηματίες στον χώρο της εστίασης. Κάποιοι ήρθαν πριν από 30-40 χρόνια στην Κω.
Υπάρχουν Πόντιοι ιδιοκτήτες ακινήτων. Η κοινωνία τους έχει όλους αγκαλιάσει. Και στην πολιτική έχουμε Πόντιους από το νησί. Έχουμε έναν αντιπεριφερειάρχη που εκλέγεται στην Κω κι έναν αντιδήμαρχο ποντιακής καταγωγής. Πολλοί είναι οι Πόντιοι στις υπηρεσίες υγείας, γιατροί, νοσηλευτές, φυσιοθεραπευτές.
Αλήθεια, έχουν όλοι το βίωμα; Αισθάνονται διαφορετικά λόγω της ταυτότητάς τους;
Κάποιοι δεν το είχαν. Το ενεργοποιήσαμε εμείς. Αυτή είναι η δουλειά του Συλλόγου μας. Πολλοί είναι εκείνοι που ενώ ήταν αποστασιοποιημένοι ήρθαν πιο κοντά με την ποντιακή ταυτότητά τους.
Άλλος ποντιακός σύλλογος στο νησί δεν υπάρχει, σωστά;
Ναι. Δεν υπάρχει. Ποντιακοί σύλλογοι υπάρχουν σε Κω, Ρόδο, Σύρο και στη Σαντορίνη.
Με το μνημείο στη Ρόδο πώς πάνε τα πράγματα;
Ξέρετε, την επομένη των ανακοινώσεων του περιφερειάρχη για την χρηματοδότηση του μνημείου στη χοροεσπερίδα του Συλλόγου, στο Περιφερειακό Συμβούλιο εισήχθη ο κωδικός χρηματοδότησης του έργου. Τα χρήματα είναι μέσα και περιμένουν την ολοκλήρωση των διαδικασιών και των εγκρίσεων. Προσφάτως ενημερώθηκα από το Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής του δήμου Ρόδου ότι υπάρχει έγκριση για να μπουν οι άνθρωποι στο χωροθετημένο σημείο και να αρχίσουν τις εργασίες.
Πότε θα ξεκινήσει το έργο; Έχει γίνει ανάθεση;
Εάν δεν αρχίσει εντός του 2025, ευελπιστώ πως θα γίνει στις αρχές του 2026. Το μνημείο έχει επιλεγεί, ο γλύπτης είναι έτοιμος, όμως πριν γίνει ανάθεση πρέπει οι υπηρεσίες να αποφασίσουν το πώς και πού θέλουν να μπει. Τα παιδιά έχουν ζητήσει να μπει σε κεντρικό σημείο του λιμανιού της Ρόδου, ωστόσο θα γνωμοδοτήσουν οι αρμόδιες υπηρεσίες.
Όταν ανακοινώθηκε το μνημείο υπήρχαν αντιδράσεις από την απέναντι πλευρά.
Ναι, και για ακόμα μια φορά είδαμε τα πρόσωπά μας στον τουρκικό Τύπο. Το έχουμε όμως συνηθίσει και δεν μας απασχολεί αυτό.
Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσουμε το pontosnews.gr γιατί καλυπτεται παντα τις δράσεις μας και όσα απασχολούν την ποντιακή κοινότητα στα Δωδεκάνησα.
Μα κάνετε δράσεις κ. Ναβροζίδη και αυτό είναι το σημαντικό. Δεν είστε σύλλογος-σφραγίδα. Και είστε τόσο κοντά με την Τουρκία και οι δράσεις σας φαίνονται, δεν είναι αόρατες.
Ο ομιλών έχει δει το πρόσωπό του σε τουλάχιστον 50 τουρκικά δημοσιεύματα σε μεγάλες εφημερίδες. Προσπαθούμε να εκπαιδεύσουμε και τους απέναντι σε αυτό το κομμάτι που δεν έχει σχέση ούτε με τον τουρισμό, ούτε με αυτό που συμβαίνει εδώ το όμορφο, όπως σας είπα πιο πριν. Προσπαθούμε να εκπαιδεύσουμε όλους τους ανθρώπους να καταλάβουν ότι είναι μια γενοκτονία, που δεν τη διέπραξαν οι σημερινοί Τουρκοι. Τη διέπραξαν οι παππούδες τους, οι προπαππούδες τους.
Ότι με το συγγνώμη, και με την αποδοχή αυτής της κατάστασης δεν θα γίνει τίποτα περισσότερο από το να μπορούμε να προχωρήσουμε παρακάτω. Αυτό το συγγνώμη, δεν είπαν και οι Γερμανοί; Δηλαδή κάθε φορά που μιλάς σε έναν Γερμανό για την ναζιστική Γερμανία σου λέει ότι αυτή ήταν μια μαύρη σελίδα της ιστορίας μας. Και η ζωή συνεχίζεται. Και ποιος μιλάει σήμερα στους Γερμανούς γι’ αυτό που συνέβη τότε; Κανένας.
Ξέρετε γιατί; Διότι αυτοί αποδέχθηκαν τις μαύρες σελίδες της ιστορίας τους. Κι έτσι μπορείς να συνεχίσεις. Να πας παρακάτω.
Παρ’ όλα αυτά, εμείς βλέπουμε απέναντι μια προσπάθεια να δαιμονοποιήσουν τόσο πολύ το γεγονός, να δείξουν ότι ήταν κάτι άλλο.
Και να χρησιμοποιήσουν αυτόν που αυτοί θεωρούν ηγέτη, και για εμάς, αλλά και για όλον τον κόσμο πλέον, –διότι 34 κράτη αυτή τη στιγμή αναγνωρίζουν την γενοκτονία και βλέπουμε ότι μέρα με μέρα αυτή η λίστα μεγαλώνει. Όλοι αναγνωρίζουν τους νεότουρκους και τον Μουσταφά Κεμάλ ως τους γενοκτόνους του ποντιακού ελληνισμού, των Ασσυρίων και των Αρμενίων.
Και των Κούρδων κ. Ναβροζίδη…
Βεβαίως. Και των Κούρδων. Είναι ένα γεγονός που πλέον δεν μπορεί να κρυφτεί. Μιλάμε για μια λίστα ανθρώπων που ξεπερνάει τα τρία εκατομμύρια. Τρία εκατομμύρια δολοφονημένοι…
Και εσύ επιμένεις αυτόν τον άνθρωπο να τον βάζεις σε φανέλες ποδοσφαιρικής ομάδας, να προσπαθείς να πολιτικοποιήσεις τον αθλητισμό, να προσπαθείς να πολιτικοποιήσεις τον πολιτισμό. Έρχονται άνθρωποι να τραγουδήσουν και προσπαθείς να τους βάλεις ένα κάδρο από πίσω με το πρόσωπο του γενοκτόνου. Γιατί το κάνεις αυτό; Μην το κάνεις άλλο αυτό. Αυτό λέμε εμείς στο σημερινό Τούρκο.
Μπορούμε να πηγαίνουμε εκεί, να μην φωτογραφιζόμαστε εκεί όπου μας υποδεικνύουν.
Προφανώς. Εμείς έχουμε εκτεθεί πάρα πολλές φορές γι’ αυτού του είδους τα δημοσιεύματα. Δεν έχουμε μασήσει, δεν έχουμε κολώσει, δεν έχουμε καταπιεί τη γλώσσα μας. Έχουμε πει ότι σταματήστε να το κάνετε. Δεν χρειάζεται να το κάνετε. Σας παγιδεύουν. Και τους βλέπεις… Κάποιοι, από αυτούς που το κάνουν, δεν μίλησαν καθόλου.
Όταν πέρυσι απευθυνθήκαμε στην υπουργό Πολιτισμού, στην κα Μενδώνη, με σκληρά δελτία Τύπου, δεν μίλησε καθόλου. Εντάξει, ακόμα και η σιωπή ερμηνεύεται. Εγώ τη σιωπή ξέρετε πώς την ερμηνεύω –επειδή είμαι από τους ανθρώπους που μου αρέσει να βλέπω το ποτήρι μισογεμάτο–, λέω εντάξει, μπορεί να έκανε λάθος, δεν το κατάλαβε, παγιδεύτηκε, θα περιμένω να δω αν θα το ξανακάνει. Αλλά βλέπουμε και ανθρώπους που την αντίδρασή τους αυτή προσπαθούν να την περάσουν διαφορετικά. Δεν χρειάζεται. Δηλαδή να αντιδράσουν απέναντι σε εσένα. Να σε πουν ότι εσύ είσαι κάτι άλλο. Ότι εσύ δεν είσαι αυτός που πρεσβεύει την ειρήνη. Όχι, δεν είναι έτσι. Σταμάτα να το κάνεις. Εγώ είμαι αυτός που πρεσβεύει την ειρήνη.
Και εσύ μπορεί να την πρεσβεύεις την ειρήνη. Αλλά σε παγίδευσαν. Δεν έγινε τίποτα παραπάνω.
Την επόμενη φορά που θα πας, κοίταξε από αυτό το κάδρο, να φωτογραφηθείς λίγο δεξιά, λίγο αριστερά.
Και τους λέω ένα υπέροχο παράδειγμα των ποντιακών συλλόγων που πηγαίνουν απέναντι και συμμετέχουν σε δράσεις. Στέλνουν μια επιστολή από πριν: «Δεν θέλουμε η εκδήλωση να έχει πολιτικό χαρακτήρα». Μια εκδήλωση πολιτισμού απαγορεύεται να έχει πολιτικό χαρακτήρα. Σε μια εκδήλωση πολιτισμού δεν πας τον άνθρωπο να τον παγιδεύσεις. Δεν σηκώνεις κάδρα πολιτικών προσώπων του παρελθόντος που ενοχλούν. Δηλαδή, ζήτα το από πριν και όταν πας φρόντισε το πεδίο να είναι καθαρό. Και ξέρετε τι συνέβη σε όλες αυτές τις περιπτώσεις που πήγαν ποντιακοί σύλλογοι απέναντι;
Οι Τούρκοι το σεβάστηκαν. Και δεν ύψωσαν ούτε σημαίες του Κεμάλ, ούτε κάδρα του Κεμάλ, ούτε αφίσες του Κεμάλ. Το σεβάστηκαν.
Γιατί ήξεραν ότι χωρίς αυτό η εκδήλωση φιλίας –συνήθως έτσι τις ονομάζουμε αυτές– δεν θα γίνει. Οπότε εμείς λέμε πως όσοι πάτε απέναντι, καλά κάνατε και πάτε. Έτσι πρέπει να γίνεται. Δεν είναι κακό αυτό. Αλλά να φροντίζετε να παίρνετε τα μέτρα σας από πριν. Να στέλνετε μια επιστολή. Οι εκδηλώσεις να μην έχουν άλλου είδους χαρακτήρα.
Αν πάτε να παίξετε ποδόσφαιρο, φροντίστε να μη σας έρθουν με μια φανέλα με τα μάτια του γενοκτόνου. Παίξτε ποδόσφαιρο. Μην παίξετε πολιτική. Γιατί αν βγούμε κι εμείς με μια φανέλα του Κολοκοτρώνη και αυτοί με μια φανέλα του Κεμάλ θα παιχτεί ποδόσφαιρο; Θα γίνει αθλητισμός;
Δεν χρειάζεται! Εντάξει, τα λάβαρα του λαού, η σημαία ελληνική, η σημαία τουρκική, ναι, μπορούν να υπάρχουν. Δεν μπορείς να τους τα αφαιρέσεις, ούτε κι εσύ, ούτε κι εκείνοι μπορούν να αφαιρέσουν τα δικά σου, να σου τα κρύψουν. Ναι, είναι η σημαία μας. Είναι η σημαία τους. Σεβαστό. Αλλά σε κάθε περίπτωση όλα τα υπόλοιπα δεν χρειάζονται. Εμείς αυτό λέμε. Και το κλείνω εδώ γιατί νομίζω ότι έχουμε πει όλα όσα πρέπει να λέγονται. Και ξέρουμε ότι κάθε φορά που τα λέμε υπάρχει κόστος. Υπάρχει κόστος. Από την επιχείρησή σου που κάποιοι μπορεί να μην έρθουν γιατί χαλάστηκαν. Από το κόστος το προσωπικό. Από τον τρόπο με τον οποίο προσπαθούν να σου πούνε ότι είσαι κάτι άλλο ενώ δεν είσαι.
Αλλά σε κάθε περίπτωση αυτό το κόστος το αναλαμβάνουμε γιατί έχουμε έναν αγώνα, ιερό, και τον κάνουμε από παιδάκια. Και εμείς αυτόν τον αγώνα δεν τον αφήνουμε. Και αυτός ο αγώνας ακούει στο όνομα: αναγνώριση της γενοκτονίας.
Άρα είστε από εκείνους τους ανθρώπους που είναι στον οργανωμένο ποντιακό χώρο, που πιστεύουν ότι θα υπάρξει διεθνής αναγνώριση της γενοκτονίας από περισσότερες χώρες;
Εγώ θα έβγαζα το «θα». Γιατί «θα υπάρξει»; Το έχουν ήδη κάνει 34 χώρες. Οι Αμερική αναγνώρισε τη γενοκτονία των Αρμενίων και μέσα στην ανακοίνωσή τους λέει ξεκάθαρα ότι γενοκτονήθηκαν και Έλληνες της Μικράς Ασίας. Γιατί να μπαίνουμε εμείς στην άμυνα.
Εκεί, συχνά, ακούμε ότι πρέπει να γίνεται ένας διαχωρισμός: άλλο Πόντιοι άλλοι Μικρασιάτες.
Ακούστε. Οι Πόντιοι είναι Έλληνες της Μικρασίας και η Γενοκτονία είναι μία. Την ίδια εποχή από τον ίδιο θύτη. Τα υπόλοιπα πρέπει να τα δουν οι ιστορικοί.
Κατά την άποψή μου στο ζήτημα της αναγνώρισης της γενοκτονίας δεν χωράει εσωστρέφεια. Δεν θα σχολιάσω τις διαφορετικές απόψεις των ειδικών. Τους σέβομαι και τους τιμώ όλους.
Δυστυχώς έχουμε την τάση να κάνουμε ομάδες. Εδώ όμως δεν έχει θέση κάτι τέτοιο.
Όταν οι Αρμένιοι πήγαν και είπανε εμείς θέλουμε αναγνώριση της γενοκτονίας, έθεσαν το θέμα σε μία βάση. Ήταν το θέμα ξεκάθαρο για όλους και δεν υπήρχε Αρμένιος που να λέει «ε, τώρα εντάξει, εμένα τι με νοιάζει;». Στην Ελλάδα το είδαμε αυτό. Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης μίλησε για κάτι ξεκάθαρο. Και υπάρχει ένα βιβλίο για τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη, το οποίο το έχει γράψει ο Θεοφάνης Μαλκίδης, ο οποίος και αυτός ζει στην Κω τα τελευταία χρόνια, εργάζεται ως εκπαιδευτικός.
Ο κύριος Μαλκίδης, λοιπόν, έχει γράψει ένα υπέροχο βιβλίο –το οποίο το παρουσιάσαμε πέρσι σε μια κατάμεστη αίθουσα εδώ στην Κω–, με τίτλο Ποντίων και Κώων Βίος. Εκεί περιλαμβάνονται κάποιες θέσεις του Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου είναι ένας αγώνας εντός και εκτός συνόρων, ένας αγώνας που πρέπει να δώσουμε εντός και εκτός της χώρας μας.
Όσοι μεμψιμοιρούν να το σταματήσουν χθες. Δηλαδή οι 34 χώρες είναι λίγες; Είναι μικρό το κατόρθωμα; Πρέπει να χωρίσουμε δηλαδή τους Έλληνες της Μικράς Ασίας ανάλογα με το τι έκαναν ή δεν έκαναν; Όχι. Ίδιος θύτης δεν ήταν; Από αυτόν δεν ζητάμε να πει συγγνώμη; Αυτός δεν έπραξε τα εγκλήματα; Και όταν θα το πει, θα είναι για τους μισούς και όχι για όλους;
Πότε αναγνωρίζει μια χώρα μια γενοκτονία όπως αυτή των Ελλήνων του Πόντου; Χρονικά εννοώ. Μια χώρα αναγνωρίζει μια γενοκτονία όποτε τη συμφέρει. Αυτή δεν είναι η αλήθεια; Πάντα έτσι.
Εφόσον υπάρχουν τεκμήρια για τη διάπραξη της Γενοκτονίας των Ελλήνων της Ανατολής ή των χριστιανών της Ανατολής γενικότερα, για ποιον λόγο δεν έχει αναγνωριστεί από περισσότερα κράτη;
Γιατί εμείς οι ίδιοι είχαμε κλειστεί σε αυτή την εσωστρέφεια. Εμείς πότε αναγνωρίσαμε τη δική μας γενοκτονία και πότε την εντάξαμε; Πολύ αργά. Πριν από τριάντα και χρόνια. Όταν εσύ ο ίδιος καθυστερείς, πώς περιμένεις από τους άλλους; Πότε γιγαντώθηκε, πότε κορυφώθηκε αυτός ο αγώνας και αυτή η δράση; Τα τελευταία 15-20 χρόνια βλέπουμε κίνηση. Μας έχουν βοηθήσει και τα social media. Η σωστή χρήση των social media σε αυτό το θέμα. Τι θέλω να πω:
Ότι όταν εσύ ο ίδιος αργείς, όταν εσύ ο ίδιος έχεις ένα κενό, από το ‘22 μέχρι το ‘97, μην περιμένεις τον άλλο να έρθει μόνος του ουρανοκατέβατος και να σου πει «γεια σου ήρθα».
Βέβαια μπορώ να πω ότι τελευταία αυτό έχει αρχίσει και αλλάζει κάπως γιατί οι νέοι άνθρωποι που ασχολούνται με τους οργανωμένους χώρους και των Μικρασιατών και των Ποντίων το βλέπουν λίγο διαφορετικά. Και χαίρομαι ιδιαίτερα γιατί συνομιλώ και με τους ανθρώπους που είναι στον οργανωμένο μικρασιατικό χώρο και έχουν ξεκινήσει και αυτοί και κάνουν πολύ ωραία πράγματα. Έβγαλαν λογότυπο και κάνουν και αυτοί τις ανάλογες δράσεις. Οπότε σας απαντώ ότι η αναγνώριση έχει καθυστερήσει γιατί καθυστερήσαμε εμείς.
Θα μου επιτρέψετε να πω, ότι κατά τη δική μου άποψη, οφείλεται και στο ότι μέχρι σήμερα η εκάστοτε κυβέρνηση δεν έχει εντάξει το θέμα στην ατζέντα της εξωτερικής πολιτικής μας…
Α, πολύ σωστά. Ναι, και αυτό βέβαια. Όταν λέω καθυστερήσαμε εμείς, εννοώ καθυστέρησε η Πολιτική μας. Και είναι αυτό που σας είπα πριν, όλα γυρίζουν εκεί που είπε, σε αυτό που είπε ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης: αναγνώριση της γενοκτονίας εντός και εκτός. Δύο είναι οι αγώνες. Γιατί εμείς είχαμε 70 χρόνια να πείσουμε και όλους τους Έλληνες, ότι το πρόβλημα είναι και δικό σου. Καταλάβατε…
Μα πρόεδρε, τα παιδιά δεν διδάσκονται Ιστορία.
Προφανώς, προφανώς. Και ευτυχώς που υπάρχουν πλέον οι πολιτιστικοί σύλλογοι. Και δόξα τω Θεώ, οι πολιτιστικοί σύλλογοι του Ποντίων υπάρχουν από την Κέρκυρα μέχρι την Κρήτη, σε κάθε γωνιά της χώρας, στη Ρόδο και όπου υπάρχει καρφίτσα και πινέζα.
Σύλλογοι που έχουν μπολιαστεί και με νέο αίμα από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης. Να το πούμε και αυτό, κ. Ναβροζίδη. Αυτοί οι άνθρωποι ήρθαν εδώ και γέμισαν οι σύλλογοι με νέα παιδιά. Συχνά συναντώ παιδιά τα οποία μιλούν ποντιακά αλλά δεν γνωρίζουν νέα ελληνικά.
Καλύτερα. Καλύτερα. Καλύτερα. Ποια είναι η νέα ελληνική γλώσσα; Η νέα ελληνική γλώσσα είναι η αθηναϊκή διάλεκτος που ισοπέδωσε τα πάντα.
Θα διαφωνήσω.
Εντάξει. Ας μην είμαι υπερβολικός. Πάντως είναι μπερδεμένο…
Όμως να πω αυτό που θέλω. Προσωπικά ενοχλούμαι με τον διαχωρισμό που ακούω στον οργανωμένο ποντιακό χώρο περί παλιννοστούντων και νεοπροσφύγων. Ποιος αμφιβάλλει και για ποιο πράγμα;
Εγώ όταν πηγαίνω στα σπίτια αυτών των ανθρώπων και μιλάνε καθαρά, κατενά ποντιακά μπορώ να αμφιβάλλω γι’ αυτούς ή να πω κάτι οτιδήποτε γι’ αυτούς;
Εσωστρέφεια είναι και αυτό, αν μου επιτρέπετε, αυτό είναι. Και να το αφήσουν όλοι απ’ έξω. Είναι οι δικοί μας άνθρωποι, είναι οι άνθρωποί μας, είναι ότι είμαστε κι εμείς.
Όταν γίνανε τα γεγονότα, κάποιοι φύγανε προς τα πάνω, άλλοι μπόρεσαν και φύγανε προς την Ελλάδα, άλλοι έφυγαν για αλλού. Ένας από τους προγόνους μου κατάφερε και έφυγε στην Αμερική. Τι θα τον πούμε αυτόν δηλαδή, κάτι άλλο; Λοιπόν, δεν υπάρχει για μένα κανένας διαχωρισμός, ούτε καν στη σκέψη. Δεν μπορούσα, και σας το λέω με χιούμορ αυτό, δεν μπορούσα καν να φανταστώ ότι θα μου κάνετε αυτή την ερώτηση, γιατί για μένα δεν υπάρχει αυτή η σκέψη. Εμείς έχουμε πολλές οικογένειες παλιννοστούντων στην Κω. Μιλάμε για πάνω από είκοσι. Και αυτοί οι άνθρωποι…
Το σιρόν που έφαγα εκεί; Το χαβίτσ’; Τι να σας πω; Τους χορούς, τα γλέντια, τη διάλεκτο που έμαθα από εκεί, από τη θεία τη Γλυκερία, να μου μιλάει για τη στράτας τα φαΐαν; Να διαχωρίσω εγώ αυτούς τους ανθρώπους; Δεν υπάρχει καν για μένα αυτή η σκέψη.
Όμως, οι παλινοστούντες που ζουν εδώ αντιμετωπίζουν πολλά θέματα με τις συντάξεις τους. Αναφέρομαι σε υπερήλικες ομογενείς, Αντιμετωπίζουν θέματα με δάνεια που πήραν.
Το ξέρω και ο Σύλλογός μας έχει τοποθετηθεί. Στο θέμα των δανείων είχαμε τοποθετηθεί εγγράφως. Είχε γράψει άρθρο το ιδρυτικό μέλος μας και ο επί σειρά ετών γραμματέας μας Γιάννης Βαμβακίδης. Και το είχε δώσει παντού. Υπάρχει το πρόβλημα αυτό.
Στον ποντιακό οργανωμένο χώρο έχουμε μια αλλεργία. Όταν λέμε τη λέξη «πολιτική» κάτι παθαίνουμε. Ενώ όλα τα προβλήματα τα οποία αντιμετωπίζουμε είναι πολιτικά, έχουμε μια αλλεργία με τη συγκεκριμένη λέξη. Λοιπόν, τι θέλω να πω με αυτό. Αυτά τα ζητήματα είναι πολιτικά ζητήματα και έχουμε οργανωμένα πολιτικά όργανα. Θα πρέπει να τα δουν λίγο πιο σοβαρά. Αυτή είναι η δική μου άποψη.
Σε αυτόν το Σύλλογο και σ’ αυτό το γραφείο που καθόμαστε, τότε που γίνονταν οι αιτήσεις για αυτά τα δάνεια, ο επίτιμος πρόεδρος μας που βλέπετε στο κάδρο εκεί και είναι εν ζωή ο άνθρωπος, ο Γιάννης Γρηγοριάδης, έφερνε όλες τις οικογένειες παλιννοστούνταν μία-μία και τους βοηθούσε να φτιάξουν τα χαρτιά για να μπορέσουν να πάρουν τότε τα δάνεια. Έχει ιστορία αυτός ο σύλλογος και σε αυτό το κομμάτι. Και σας ξαναλέω, για μένα δεν υπάρχει προσωπικά αυτό σαν ερώτημα. Κανένας διαχωρισμός, μία τεράστια αγκαλιά, τα δικά μας τα παιδιά, εξυπακούεται και τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται.
Πρόεδρε έχετε εικόνα οι άνθρωποι ποντιακής καταγωγής που βρίσκονται στο νησί εάν γνωρίζουν την απώτερη καταγωγή τους και γενικά από ποιες περιοχές του Πόντου προέρχονται;
Αυτή είναι μια πολύ ωραία ερώτηση! Κοιτάξτε υπάρχει μια έρευνα την οποία κυνηγάμε να την ολοκληρώσουμε μέχρι την επόμενη χρονιά και η οποία γίνεται από τον μικρασιάτικης καταγωγής συγγραφέα και ερευνητή Μιχάλη Τριανταφύλλου, ο οποίος έχει πάει σε όλα τα ληξιαρχεία. Στο ληξιαρχείο της Ρόδου –αφού απευθύνθηκε σε μένα για βοήθεια– με τη συνεργασία εννέα παιδιών από τον Σύλλογο Ποντίων της Ρόδου, βρήκε 2.500 ανθρώπους πρόσφυγες πρώτης γενιάς, που κατοικήσανε κατά τα γεγονότα στα Δωδεκάνησα. Ένα τρομερό νούμερο. Πολύ μεγάλο νούμερο.
Από πού ήρθαν; Ποιος ήταν ο πρώτος τόπος διαμονής
Τα τελευταία 40-50 χρόνια, όσοι ήρθαμε στο νησί είμαστε από διάφορες περιοχές της Ελλάδας, κυρίως όμως της Μακεδονίας. Αυτοί όμως που ήρθαν τότε, ήταν κυρίως από τον ανατολικό Πόντο. Ξέρω οικογένειες από το Καρς που έχουν εγκατασταθεί εδώ. Ξέρετε υπήρχε πλοίο που έφευγε από την Οδησσό και κατέληγε στα Δωδεκάνησα.
Οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν τις ρίζες τους. Κάποιοι όμως γνωρίζουν.
Και ξέρετε ποιο είναι το μαγικό; Στην Κω δοξάζονται δύο άγιοι, η Αγία Κλαυδία και ο Άγιος Φωκάς. Το ναΰδριο της Αγίας Κλαυδίας που μαρτύρησε στην Αμισό είναι στο Πυλί. Ο Άγιος Φωκάς, προστάτης των ναυτικών, μνημονεύεται σε πολλά νησιά και ήτανε ο Επίσκοπος Σινώπης. Στη δε μητρόπολη Κώου και Νισύρου υπάρχει κωδικοποιημένη επιστολή από την Παναγία Σουμελά. Υπάρχουν πάρα μα πάρα πολύ ωραία ιστορικά στοιχεία οπότε σε αυτό το κομμάτι όλων των ανθρώπων που είναι ποντιακής καταγωγής και κατοικούν στην Κω έχει από παντού. Από όλο τον πόντο.
Όσον αφορά την έρευνα του κ. Τριανταφύλλου, όταν θα ολοκληρωθεί και γίνει βιβλίο πιστέψτε θα έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον.
Φαντάζομαι έχετε και υλικό άλλου τύπου π.χ. φωτογραφίες παλιές, αρχειακό υλικό…
Μέχρι στιγμής φωτογραφίες τόσο παλιές δεν υπάρχουν. Και δεν πιστεύω ότι θα υπάρξουν. Πολλοί απόγονοι έχουν την ιδέα ότι είναι Μικρασιάτες, δεν γνωρίζουν για τις ποντιακές ρίζες τους. Γι’ αυτό και λέω πως δεν είναι δυνατόν να διαχωρίζουμε τον οποιονδήποτε.
Πείτε μας για εσάς πρόεδρε. Από πού είστε, πώς ήρθατε εδώ, ποια είναι η καταγωγή σας στον Πόντο.
Ποντιακές ρίζες έχω σε όλες τις πλευρές. Έχω τον παππού μου, τον Γιώργο Ναβροζίδη, ο οποίος είναι ο Γουρουχλής, κάπου ανάμεσα στην Κερασούντα και στα Κοτύωρα. Έζησε στα Αλώνια Πιερίας. Ύστερα είναι η γιαγιά μου, η Ελένη Φοροζίδου. Ήταν από τη Φάτσα η καταγωγή της. Ήταν ο παππούς μου ο Χαράλαμπος Ξενιτίδης –πρόσφυγες δεύτερης γενιάς βέβαια–, ο οποίος ήταν από τα Κοτύωρα και εκείνος. Ήταν η γιαγιά μου η Βαρβάρα, η οποία ήταν από τη Σάντα. Το επώνυμό της ήταν Καϊσίδου και ήταν από την ενορία Πιστοφάντων. Εκεί το Σούλι του Πόντου, η Σάντα, μας συγκινεί λίγο περισσότερο και μας δίνει ώθηση περισσότερο για όλο αυτά που κάνουμε σήμερα.
Πού γνωρίστηκαν οι παππούδες: Γνωρίστηκαν εκεί, ήρθαν εδώ…
Όχι, όχι. Απ’ όσους σας προανέφερα, οι τρεις ήταν δεύτερης γενιάς, ο ένας μόνο ήταν πρώτης γενιάς, που ήρθε πάρα-πάρα πολύ μικρός εδώ. Η γιαγιά μου βέβαια, η Βαρβάρα, η γιαγιά η Βάβα, όπως χαρακτηριστικά λέγαμε, είχε έναν αδερφό, τον Πάντζο που ήταν πρώτης γενιάς. Είχα την τιμή να μεγαλώσω με αυτόν τον άνθρωπο στα πρώτα χρόνια της ζωής μου μέχρι 11 χρονών περίπου που έφυγε από τη ζωή. Θυμάμαι δηλαδή πολλούς πρόσφυγες πρώτης γενιάς από το χωριό, τους οποίους πάντα τους βάζανε και σε τιμητική θέση και καθόντουσαν.
Στο χωριό Ευαγγελίστρια, του δήμου Λαχανά Θεσσαλονίκης. Οι περισσότεροι ήταν Σανταίοι στην Ευαγγελίστρια.
Στο χωριό μου, σ’ αυτό το χωριό είχαμε κυρίως από την ενορία Πιστοφάντων της Σάντας και έχω έτσι αναμνήσεις από ανθρώπους. Αυτή η ιστορία που με έχει συγκλονίσει από παιδάκι είναι η ιστορία του Θείου Πάντζου, γι’ αυτό σας τον προανέφερα, όπου εκεί ο πατέρας της γιαγιάς μου –γιατί με τον θείο τον Πάντζο είχαν διαφορετική μητέρα– Ιωάννης ο Καϊσίδης, τον είχε στην αγκαλιά του όντας μωράκι. Εκεί γνώρισε την προγιαγιά μου, γιατί την πρώτη του γυναίκα την είχε χάσει τα γεγονότα. Οπότε εκεί εξελίσσεται μια συγκλονιστική ιστορία. Γίνεται η εγκατάσταση στο χωριό, στην Ευαγγελίστρια, Εκεί ζούνε για αρκετά χρόνια μέχρι που ο προπάππους φεύγει από πνευμονία σε ένα νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης. Πάνω στο καράβι λοιπόν, ο προπάππους μου γνωρίστηκε με την προγιαγιά μου και ύστερα ήρθε στον κόσμο η γιαγιά μου στην Ευαγγελίστρια Θεσσαλονίκης.
Και τον θείο τον Πάντζο που τον είχε στην αγκαλιά, Τον θυμάμαι χαρακτηριστικά, μαζί με τη γυναίκα του, με το χερομύλ, στο μπαλκόνι.
Τι θυμάστε από γιαγιάδες, παππούδες; Μιλούσαν τουρκικά φαντάζομαι.
Όχι, όχι, καθόλου. Κανένας. Μόνο καθαρά ποντιακά μιλούσαν. Ίσως επειδή ήταν δεύτερης γενιάς. Πετούσαν κάποιες λέξεις αλλά δεν τα μιλούσαν.
Και τι να πρωτοθυμηθώ από εκείνους! Τα μαγειρέματα; Τα αγαπημένα τους τραγούδια; Θυμάμαι τη γιαγιά μου να κάθεται στο κρεβάτι κοντά στο πέσκον, κοντά στο σόμπα δηλαδή και να τραγουδάει:
Πάμε, κόρ’, σα κάστανα,
κάστανα σωρεύομε/σερεύομε
Σεπεπί τη καστανί’
εμείς μασχαρεύομε.
Και εγώ να της λέω «Γιαγιά, το “σεπεπί” τι σημαίνει;». Όντας αγράμματη η δόλια, γιατί μια ζωή αγρότισσα ήταν, προσπαθούσε να μου πει τι σημαίνει το σεπεπί. Και θυμάμαι να δυσκολεύεται να μου εξηγήσει πως σεπεπί σημαίνει «με αφορμή», και να λέει «ε, σεπεπί σημαίνει σεπεπί!» Παρ’ όλα αυτά, και επειδή το σκεφτόταν, μετά από δυο μέρες μου το εξήγησε.
Ο παππούς μου, λόγω της καταγωγής από τα Κοτύωρα, συγκινούνταν όταν έβλεπε στην τηλεόραση τον Στέλιο Καζαντζίδη να λέει τον στίχο
Και ρούξαν σο χουρτάρεμαν
Τ’ Ορτούς τα παλληκάρια – γιαρ γιαρ αμάν.
Όταν το άκουγε ανατρίχιαζε και συγκινούνταν πολλές φορές. Θυμόταν τον πατέρα του, θυμόταν όλα αυτά που είχε ακούσει.
Μιλούσαν για τις μνήμες τους, δηλαδή έλεγαν πράγματα;
Επειδή ήταν πρόσφυγες δεύτερης γενιάς μιλούσαν περισσότερο για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο. Σκεφτείτε ότι ακόμα και οι πρόσφυγες πρώτης γενιάς ήρθαν μικροί στην Ελλάδας. Οπότε δεν είχαν καθαρές εικόνες.
Αυτό όμως που έχω να πω είναι ότι δεν έχασαν, όλοι αυτοί οι πρόσφυγες της δεύτερης γενιάς, δεν έχασαν καθόλου τον τρόπο ζωής, την κουλτούρα, τον τρόπο με τον οποίο όργωναν τη γη, τρελαμένοι με τη γη. Η γιαγιά μου αρρώστησε όταν για ένα χρόνο ο θείος μου, όταν εκείνη ήταν περίπου στα 80 της, της χάλασε τον μπαξέ θέλοντας να βάλει μέσα τα ζώα για να βοσκήσουν. Δεν μπορούσαν αυτοί οι άνθρωποι χωρίς το καγάν. Δεν μπορούσαν χωρίς το μπαστούνι. Δεν μπορούσαν χωρίς να καλλιεργούν τη γη. Είχαν τρέλα με αυτό.
Μεγαλώσαμε με όλα αυτά, δεν θα τα ξεχάσουμε ποτέ. Δυστυχώς τα παιδιά μας δεν μπορούν να μεγαλώσουν με αυτές τις εικόνες. Ούτε και λένε κάτι στους νέους. Εντάξει, συμφωνώ ότι δεν πρέπει να είμαστε μηδενιστές. Τι φταίνε τα νέα παιδιά; Άλλαξαν οι προτεραιότητες. Άλλαξε ο τρόπος ζωής.
Εάν υπήρχε το βίωμα θα αντιμετωπίζαμε αλλιώς την απομάκρυνση από την πατρίδα.
Εξάλλου σκεφτείτε πόσα αντιμετωπίσαμε με το ιερό μας όπλο, την ποντιακή λύρα! Το πυρηνικό μας όπλο είναι η μουσική μας, τα τραγούδια μας.
Πώς μάθαμε ποντιακά εμείς σήμερα; Θα ήξερα εγώ ποντιακά εάν δεν υπήρχε η ποντιακή παράδοση;
Θα ήθελα να σας πω κάτι και να το κρατήσετε. Αρκετά χρόνια τώρα είναι ολοφάνερο πως το ποντιακό στοιχείο είναι μια φλόγα που καίει. Και αυτή η φωτιά μόνο δυναμώνει.
Πόπη Παπαγεωργίου
*Σ.Σ.: Πήγαμε σε μαγαζιά Ελλήνων μουσουλμάνων, ήπιαμε καφέ και φάγαμε γλυκό. Όλοι ήταν πολύ ευγενικοί και έδιναν τουριστικές πληροφορίες πριν καν ρωτήσεις, ωστόσο από το μυαλό μου πέρασε πολλές φορές πως ίσως δεν είναι πραγματική η εικόνα αυτή. Μιλώντας με ιδιοκτήτη μαγαζιού κοντά στη Μουσουλμανική Αδελφότητα, ρώτησα τι κάνουν οι άνθρωποι που έμπαιναν και έβγαιναν στον χώρο. Απάντησε πως «κάνουν διάφορες δραστηριότητες, αλλά τα τελευταία χρόνια φέρνουν δασκάλα τουρκικών για να μη χαθεί η γλώσσα των προγόνων τους».
• Το pontosnews.gr είναι χορηγός επικοινωνίας των τριήμερων εκδηλώσεων.
