«Ελληνική Επιχείρηση». Έτσι βαφτίστηκαν οι σταλινικές διώξεις κατά των Ελλήνων της ΕΣΣΔ, οι οποίες έλαβαν χώρα σε όλη σχεδόν την επικράτεια του σοβιετικού κράτους κατά τη διετία 1937-1938. Αυτή ήταν ένα μόνο μέρος των «εθνικών επιχειρήσεων», καθώς παράλληλα πραγματοποιούνταν η «Γερμανική», η «Πολωνική», η «Κορεάτικη», η «Φινλανδική», η «Ιρανική», και άλλες ακόμα.
Οι «εθνικές επιχειρήσεις» περιλάμβαναν μαζικές φυλακίσεις, εξορίες και εκτελέσεις με δήμευση περιουσιών. Η δικαιολογία που προβαλλόταν ήταν ο κίνδυνος του νεογέννητου κομμουνιστικού κράτους από τις διάφορες μειονότητες, οι οποίες ανήκαν εθνικά σε χώρες εχθρικές προς αυτό. Πραγματικός σκοπός όμως ήταν ο εθνικός και θρησκευτικός αποχρωματισμός, καθώς και η δημιουργία μιας νέας ομοιόμορφης κοινωνικής τάξης, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν.
Αυτό που διαφοροποιεί την «Ελληνική Επιχείρηση» από τις υπόλοιπες «εθνικές επιχειρήσεις» είναι ότι ήταν η πιο αιματηρή – εκτελέστηκε το 90% των περίπου 22.000 φυλακισμένων. Η 13η Ιουνίου έχει καθιερωθεί ως Ημέρα Μνήμης για τις σταλινικές διώξεις των Ελλήνων της Σοβιετικής Ένωσης.
Το υπ’ αριθμόν 50215 διάταγμα της NKVD ΕΣΣΔ της 11ης Δεκεμβρίου 1937 ξεκινά ως εξής: «Τα πορίσματα της έρευνας καταδεικνύουν ότι η ελληνική κατασκοπεία έχει ενεργή κατασκοπευτική δράση και πραγματοποιεί δολιοφθορά και στασιασμό εντός της ΕΣΣΔ, εκτελώντας αποστολές των βρετανικών, γερμανικών και ιαπωνικών μυστικών υπηρεσιών. […]
»Στοχεύοντας στην καταστολή της δραστηριότητας της ελληνικής κατασκοπείας στην επικράτεια της ΕΣΣΔ διατάσσεται την 15 Δεκεμβρίου του παρόντος έτους ταυτόχρονα σε όλες τις δημοκρατίες […] να πραγματοποιηθούν συλλήψεις όλων των Ελλήνων για τους οποίους υπάρχουν υποψίες για κατασκοπεία, δολιοφθορά, εξέγερση και εθνικιστική αντισοβιετική δράση […]».
Το διάταγμα αυτό ακολούθησε κύμα διώξεων, εκτελέσεων και εκτοπισμού σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξορίας σε περιοχές της Σιβηρίας και της Άπω Ανατολής. Τα ελληνικά σχολεία έκλεισαν, όπως και τα θέατρα και οι εκδοτικοί οίκοι. Οι ύποπτοι για το σταλινικό καθεστώς Έλληνες καταδικάζονταν με συνοπτικές διαδικασίες σε δίκες-παρωδία, με πλαστά ενοχοποιητικά στοιχεία και αναπόδεικτες καταγγελίες από πραγματικούς ή και φανταστικούς μάρτυρες.
Όσον αφορά τη Γεωργία, εκεί ο αριθμός των εξορισθέντων και εκτελεσθέντων Ελλήνων είναι άγνωστος. Λείπουν πολλά δεδομένα, καθώς τα αρχεία της NKVD της χώρας κάηκαν κατά τις πολιτικές ταραχές του 1989.
Μολαταύτα, ενώ έχουν περάσει πάνω από 80 χρόνια από την «Ελληνική Επιχείρηση», νέα στοιχεία συνεχίζουν να έρχονται στο φως, χάρη στην ιδιωτική πρωτοβουλία και έρευνα. Μια τέτοια πρωτοβουλία ανέλαβε ο ομογενής νομικός Αχιλλέας Ζαφειρίδης, ο οποίος μελέτησε τα αρχεία του υπουργείου Εσωτερικών Υποθέσεων στην Τιφλίδα και εξέδωσε το 2018 στα ρωσικά (εκδ. Μαυρογένης, Θεσσαλονίκη) το βιβλίο Να τουφεκιστούν. H NKVD κατά των Ελλήνων της Γεωργίας.
Κατά την έρευνά του ο Αχιλλέας Ζαφειρίδης ανακάλυψε κατηγορητήρια και καταδικαστικές αποφάσεις για Έλληνες από διάφορες περιοχές της Γεωργίας, ένα πολύτιμο πρωτογενές υλικό.
Τα θύματα των σταλινικών διώξεων ήταν κυρίως μορφωμένοι ή και απλώς εγγράμματοι άρρενες, με μέσο όρο ηλικίας τα 30. Από τους μεγαλύτερους σε ηλικία ήταν Κυριάκος Καβουσλίεφ του Νικολάου, ετών 81, από την Τσάλκα. Από τους μικρότερους ήταν ο μαθητής Ηλίας Πόζωφ του Λαζάρου, ετών 17, επίσης από την Τσάλκα.
Οι κατηγορίες ποικίλουν. Μια από τις συχνότερες ήταν η «σύσταση αντεπαναστατικού [ενν. αντικομμουνιστικού] δικτύου νεανικής οργάνωσης δεξιών». Άλλη μια συχνή πλην ασαφής κατηγορία ήταν η «διατήρηση σχέσεων με τους εχθρούς του λαού».
Οι περισσότεροι εκ των καταδικασθέντων αθωώθηκαν μετά θάνατον από το Στρατοδικείο της Υπερκαυκασίας, από τη δεκαετία του 1950 και ύστερα. Οι οικογένειες των θυμάτων απέβαλαν με τον τρόπο αυτό το κοινωνικό στίγμα της «οικογένειας του εχθρού του λαού», αδυνατώντας όμως να μάθουν πού έχουν ταφεί τα οι άνθρωποί τους, και αδυνατώντας να αποζημιωθούν για τις δυσκολίες που πέρασαν όλα τα προηγούμενα χρόνια και να επουλώσουν το τραύμα τους.
Τέτοια ήταν η οικογένεια του Θεοφάνη Κοτάνωφ του Ιωάννη. Γεννήθηκε το 1894 και διέμενε στην Τιφλίδα. Ήταν απόφοιτος της Εμπορικής Σχολής της πόλης. Δραστηριοποιήθηκε στην τοπική αυτοδιοίκηση και έφτασε να γίνει βοηθός εισαγγελέα Βορείου Γεωργίας. Από το 1936 ασχολούνται με ειδικές υποθέσεις της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Γεωργίας.
Το 1938 κατηγορήθηκε για σύσταση «οργάνωσης δεξιών» και εκτελέστηκε, αφήνοντας πίσω του χήρα με τέσσερα ορφανά που εκδιώχθηκαν από το σπίτι τους και έφυγαν από την Τιφλίδα. Στις 3 Ιανουαρίου του 1955 ο Θεοφάνης Κοτάνωφ αθωώθηκε από το Στρατοδικείο της Υπερκαυκασίας.
Έγκλειστος σε στρατόπεδο εργασίας πέθανε ο ήρωας του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου Ιωσήφ Τσαμουρλίεφ του Ιακώβου. Το έγκλημά του συνίσταται στο ότι ήταν πολυπαρασημοφορημένος ανώτερος αξιωματικός του ρωσικού στρατού που επί τετραετία πολέμησε ηρωικά τον τουρκικό στρατό στο μέτωπο του Καυκάσου.
Ήταν ακόμα η κεφαλή ενός σπιτιού με 13 ψυχές. Κατηγορήθηκε για αντισοβιετική ιδεολογία και εστάλη σε διάφορα στρατόπεδα εργασίας για κοινούς εγκληματίες. Ενώ καταδικάστηκε σε δεκαετή κάθειρξη, όπως και πολλοί άλλοι δεν επέστρεψε ποτέ.
Μια ενδιαφέρουσα κατηγορία που βάραινε μερικούς ομογενείς ήταν η παρακίνηση των Ελλήνων για μετανάστευση στην Ελλάδα. Πράγματι, σε περιοχές της Γεωργίας με δύσκολες συνθήκες διαβίωσης είχαν γίνει οργανωμένες προσπάθειες μαζικής μετοίκησης ήδη από το 1894.
Άλλη κατηγορία ήταν η υπηρεσία σε ελληνικό σύνταγμα του τσαρικού στρατού κατά τους Ρωσοτουρκικούς Πολέμους. Το σύνταγμα αυτό απαρτιζόταν από Πόντιους στρατιώτες, αξιωματικούς και ιερείς.
Μια τέτοια περίπτωση ήταν ο Τριαντάφυλλος Τσάτωφ του Λαυρεντίου, γεννημένος το 1884 στην Τσάλκα. Στην καταδικαστική απόφαση περιγράφεται ως «Έλλην, εγγράμματος, οικογενειάρχης, ακομμάτιστος, που δεν είχε δικαστεί, προ της συλλήψεως εργάτης του κολχόζ».
Κατηγορήθηκε «για το ότι τα έτη 1919-1920 υπηρέτησε στο Ελληνικό Εθνικό Γραικικό Σύνταγμα, το οποίο μαχόταν ενεργά κατά των κόκκινων τμημάτων. Τα ίδια έτη υποκινούσε τους αγρότες να μεταναστεύσουν στην Ελλάδα. Μέχρι το 1928 διατηρούσε δικό του πάγκο και ασχολείτο με το εμπόριο […]».
Για την οργάνωση της μετοίκησης των Ποντίων από τη Γεωργία στην Ελλάδα κατηγορήθηκαν επίσης οι: Ισαάκ Λ. Μιχάιλωφ, Ζαχαρίας Ι. Σαρίεφ, Ηλίας Χ. Ιωαννίδης και ο λόγιος αγωνιστής για τα δικαιώματα του ελληνισμού της ΕΣΣΔ Παταγιώτ’ Ακρίτας του Γεωργίου (1880-1976).
Ξεχωριστή κατηγορία θυμάτων αποτελούν οι Έλληνες ιερείς που αρνήθηκαν να ξυριστούν και να γίνουν κοσμικοί. Καταδικάστηκαν σε κάθειρξη και απεβίωσαν σε φυλακές και στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τέτοιοι ήταν οι π. Ιακώβ Σαρίεφ και π. Ιακώβ Κοτάνωφ.
Ο δε π. Κωνσταντίνος Παρασκεύωφ εκτελέστηκε με την κατηγορία της σύστασης και διεύθυνσης ελληνικού εθνικού στρατιωτικού συντάγματος στο Μαγκλίσι.
Οι ιερείς αυτοί είναι ενδεικτικές μόνο περιπτώσεις νεομαρτύρων του ελληνισμού και του χριστιανισμού του περασμένου αιώνα.
Σπάρτακος Τανασίδης
