Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από τότε που ο Ηλίας Αβραάμ Τσιρκινίδης εγκαταστάθηκε –πρόσφυγας κι αυτός– στην Ελλάδα, αρχικά στην Καλλιθέα Αττικής, και αργότερα στη Δροσιά, όπου διέμεινε μέχρι το θάνατό του, την 1η Μαρτίου του 1999. Είχε γεννηθεί σαν σήμερα, στις 4 Ιουνίου 1915, στο Νοβοροσίσκ της Ρωσίας από γονείς καταγόμενους από το Σταυρίν της Χαλδίας.
Ύμνησε τον Πόντο με κάθε λέξη του, σε κάθε ποίημά του, αλλά και με κάθε πράξη του.
Πρωτοστάτησε στην ίδρυση του Καλλιτεχνικού Οργανισμού Ποντίων Αθηνών (ΚΟΠΑ) –αρχικά Ποντιακός Θεατρικός Όμιλος Αθηνών, μετονομάστηκε επί προεδρίας Τσιρκινίδη–, υπήρξε μέλος της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών (ΕΠΜ) και β’ αντιπρόεδρος στο πρώτο ΔΣ της Πανελλήνιας Ένωσης Ποντιακών Σωματείων (ΠΕΠΣ) –μετέπειτα Πανελλήνια Ομοσπονδία Ποντιακών Σωματείων (ΠΟΠΣ)–, με πρόεδρο την Άννα Θεοφυλάκτου, έλαβε μέρος ως εισηγητής στο Α’ Παγκόσμιο Ποντιακό Συνέδριο στη Θεσσαλονίκη (1985, εισήγηση: «Σύγχρονη ποντιακή λογοτεχνία»).
Έχοντας σπουδάσει στην Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών Επιστημών, το 1941 διορίστηκε στο υπουργείο Επισιτισμού. Μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς και έως το 1965, οπότε βγήκε στη σύνταξη, διατέλεσε έπαρχος Σιντικής, Γρεβενών, Παιονίας, Διδυμοτείχου και Ορεστιάδας και νομάρχης Θεσπρωτίας, Λευκάδας και Καβάλας. Για τη διοικητική του δράση τιμήθηκε με το μετάλλιο των «Εξαιρέτων Πράξεων», τον «Χρυσούν Σταυρόν» του Τάγματος των Ταξιαρχών του Γεωργίου Α’ και το «Παράσημο της Λεγεώνος της Τιμής» της Ιταλικής Δημοκρατίας.
Στην ποντιακή λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε το 1939 με το ποίημα «Το γήτεμαν», που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Ποντιακά Φύλλα. Ακολούθησαν πολλές δημοσιεύσεις στα περιοδικά Χρονικά του Πόντου (του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί»), Ποντιακό Θέατρο και Ποντιακή Εστία, ενώ εξέδωσε και δύο ποιητικές συλλογές: «Το γήτεμαν» κι άλλα ποιήματα (Αθήνα 1958) και «Το μένεμαν» και άλλα ποιήματα (Αθήνα 1983).
Για τον Δήμο Ουσταμπασίδη (Δήμον ο Βελβελές) από την Κρώμνη, έναν από τους μεγαλύτερους λυράρηδες όλων των εποχών και αποκαλούμενο «Ορφέα του Πόντου», έγραψε το αριστούργημα «Δήμον ο κεμεντζετσής».
Με τη μετριοφροσύνη που τον διέκρινε, ο Τσιρκινίδης δεν αποζητούσε τιμές ούτε δικαιώματα για τον πλούσιο θησαυρό που άφησε. Στο «Τετράδιο» –τελευταίο ποίημα της συλλογής του Ο Τραβωδιάνον–, γράφει χαρακτηριστικά:
Έναν εγκάλιαν μάραντα έγκα ας σον παρχάριν
κι εντάμαν το τετράδιον όθεν τα τραβωδίας
ντο έγραψα με τη σειράν, σα χρόνια ντο εδέβαν.
Ευρετικά ’κί ψαλαφώ, τάξιμον ’κί αναμένω…
Όπως διαβάζουμε σε σχετικό δημοσίευμα της ΕΠΜ, «Όλα τα ποιήματά του μιλούν για τον Πόντο και για τη ζωή στον Πόντο. Αποτελούν αναδρομή νοσταλγική ανθρώπου που γεννήθηκε, έζησε και μεγάλωσε στον Πόντο, παρότι δεν γεννήθηκε εκεί». Και σε άλλο σημείο: «Οι Πόντιοι τίμησαν τον Ηλία Τσιρκινίδη, τον έβαλαν στην ψυχή τους, τον αποκάλεσαν “ο Παλαμάς των Ποντίων”».
Έγραφε άλλωστε ο ίδιος σε σχετικό κείμενό του στην Ποντιακή Εστία: «Οτιδήποτε γράφτηκε ή γράφεται στον έμμετρο και πεζό λόγο, έχει τη σφραγίδα της ποντιακής νοσταλγίας. Της νοσταλγίας των τόπων, όπου κάθε σπιθαμή γης ήταν γνώριμη και χιλιοτραγουδισμένη».
Για την προσφορά του στα ποντιακά γράμματα τιμήθηκε με δίπλωμα τιμής από το Σωματείο «Παναγία Σουμελά», την Ομοσπονδία Ποντιακών Συλλόγων Δυτικής Γερμανίας και Δυτικού Βερολίνου και την Ένωση Ποντίων Ελληνικού «Τα Σούρμενα» (προγενέστερη ονομασία της Ένωσης Ποντίων Σουρμένων). Επίσης τιμήθηκε με δίπλωμα τιμής και χρυσό μετάλλιο από τον Καλλιτεχνικό Οργανισμό Ποντίων Αθηνών (ΚΟΠΑ), του οποίου χρημάτισε πρόεδρος από το 1967 ως το 1991.
Ακούραστος εργάτης του ποντιακού πνεύματος, τα τελευταία χρόνια της ζωής του άφησε δύο πρωτότυπες εργασίες: Το 1996 την εργασία με τίτλο Πόντιοι ποιητές – Ανθολόγιο (έκδοση του Συλλόγου Ποντίων «Αργοναύται-Κομνηνοί»), και το 1998 την εργασία Ποντιακά δημοτικά τραγούδια (αυτοέκδοση).
Η συμβολή του στο ποντιακό θέατρο
Βαθύς γνώστης της ποντιακής διαλέκτου, άφησε τη σφραγίδα του και στο θέατρο. Ένα από τα έργα του, το Δαβίδ ο Μέγας Κομνηνός, παρουσιάστηκε από τον Καλλιτεχνικό Οργανισμό Ποντίων Αθηνών το 1983, σε δική του σκηνοθεσία.
Όπως στα ποιήματά του, έτσι και στα θεατρικά του –Τ’ όρωμαν και το κρίμαν, Ο πόλεμον κατάρα έν’, Ιωάννης Δ’ Καλογιάννης Μέγας Κομνηνός, Τη Τρίχας το γεφύριν– το πλούσιο λεξιλόγιο, η ομαλή και γνήσια ποντιακή διάλεκτος και η λατρεία για καθετί ποντιακό κυριαρχούν.
Αν ο Ηλίας Τσιρκινίδης δεν ήταν Πόντιος…
Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Πάνος Καϊσίδης είχε γράψει για τον Ηλία Τσιρκινίδη και τις διακρίσεις που δεν έλαβε:
«Το ποιητικό του έργο, γραμμένο εξ ολοκλήρου στην ποντιακή διάλεκτο, γι’ αυτόν το λόγο και εξαιτίας άλλων συγκυριών, δεν προβλήθηκε στον βαθμό που του άξιζε. Έτσι περιορίστηκε έως τώρα να διαβάζεται από ένα αναγνωστικό κοινό Ποντίων, κάποιας ηλικίας συνήθως, και όχι από το πλατύτερο κοινό, που το συναποτελούν οι Πόντιοι μαζί με τους άλλους Έλληνες.
»Μάλιστα, αν οι υπόλοιποι Έλληνες, και ειδικότερα οι οικολόγοι, διάβαζαν τον Ηλία Τσιρκινίδη, θα τον είχαν ανακηρύξει ποιητή τους. Αφού το έργο του είναι πλημμυρισμένο από την ομορφιά της φύσης και κύριο χαρακτηριστικό του ποιητή είναι η απέραντη αγάπη για τη φύση.
»Αυτός είναι και ο λόγος που ο Ηλίας Τσιρκινίδης δεν τιμήθηκε με πανελλήνιες διακρίσεις.
»Βεβαίως, στην Ελλάδα οι πνευματικοί άνθρωποι συνηθίζεται να τιμώνται μετά θάνατον. Αλλά τις τελευταίες δεκαετίες ξέφυγαν οι Έλληνες από αυτόν τον κανόνα και τίμησαν, όσο ζούσαν, τον Γιάννη Ρίτσο, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Γιώργο Σεφέρη και άλλες κορυφαίες μορφές της λογοτεχνίας αναγορεύοντάς τους σε επίτιμους διδάκτορες πανεπιστημίων ή με την απονομή άλλων διακρίσεων. Οι διακρίσεις αυτές απονέμονται, εν ζωή ή μετά θάνατον, σε κορυφαίους ανθρώπους των Γραμμάτων και των Τεχνών ύστερα από εισήγηση κάποιων φορέων… Ο αθόρυβος μέχρι το θάνατό του Ηλίας Τσιρκινίδης, γεμάτος μετριοφροσύνη ποιητής, με το τεράστιο σε ποιότητα έργο του, δεν τιμήθηκε όσο έπρεπε, γιατί οι φορείς των Ποντίων… χορεύουν!».
Ο Παντελής Η. Μελανοφρύδης για τον Ηλία Τσιρκινίδη
Στο 14ο τεύχος των Χρονικών του Πόντου, ο δάσκαλος, συγγραφέας, ερευνητής και λαογράφος Παντελής Η. Μελανοφρύδης δημοσιεύει μία επιστολή προς τον Ηλία Τσιρκινίδη και μία «Σον τραγωδάνον τον Σταυρέτεν τη Τσιρκίν τον Λίαν» – άμεση αναφορά στον υπότιτλο του ποιήματος «Τραβωδάνος»: Έγραψεν ατο τη Σταυρέτε τη Τσιρκίν τ’ Αβράμ ο γυιον ο Λίας.
Στις επιστολές ο σπουδαίος Μελανοφρύδης επαινεί τον σπουδαίο Τσιρκινίδη, και του αφιερώνει ένα πολύστιχο ποίημά του με τα λόγια «Μέρ’ ηύρες ατά τα έμορφα τα λόγια κ’ έγραψες ατα; Ελίγωσαν με! Λελεύω σε Λία! […] Έγραψα κ’ εγώ δύο σειράς. Μη κατηγορείς με. Ατόσον επόρεσα κ’ έγραψα».
Και ακολουθούν οι …δύο σειρές:
