Όλοι οι κάτοικοι του χωριού Χρυσοκέφαλος του Δήμου Κάτω Νευροκοπίου είναι προσφυγικής καταγωγής, προερχόμενοι –στο μεγαλύτερο ποσοστό τους– από την περιοχή της Τραπεζούντας. Από το 1938 άρχισε η ανέγερση του ναού του χωριού, από το υστέρημα κυρίως και με την προσωπική εργασία των κατοίκων του χωριού, η οποία ολοκληρώθηκε το 1955.
Το χωριό ονομάστηκε (το 1928) Χρυσοκέφαλος από την «Παναγία τη Χρυσοκέφαλο» της Τραπεζούντας, η οποία θεωρείται η πιο παλιά εκκλησία της πόλης, με κτήτορα τον βασιλιά της Καππαδοκίας και Τραπεζούντας Αννιβαλιανό, που ήταν γαμπρός του Μεγάλου Κωνσταντίνου.
Η παράδοση αποδίδει την επωνυμία «Χρυσοκέφαλος» είτε στη χάλκινη κάλυψη των πλακών του τρούλου του ναού, που από μακριά φάνταζε χρυσός, είτε στην ύπαρξη σε αυτόν εικόνας της Θεοτόκου με ανάλογη χρυσή επένδυση. Επειδή όμως ο Ναός αναφέρεται στις πηγές με την επωνυμία «Χρυσοκέφαλος» ήδη από τον 11ο αιώνα, ενώ ο τρούλος χρονολογείται στον 12ο, η εκδοχή που αναφέρεται στην εικόνα πρέπει να θεωρηθεί πιο πιθανή. Πρόκειται για την εικόνα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας που υπήρχε στο ναό. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κατασκευάστηκε ο ναός, πάντως στις αρχές του 11ου αιώνα υπήρχε ήδη, οπότε ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β’ ο Βουλγαροκτόνος χορήγησε τη διακόσμησή του.
Καταπληκτικά ψηφιδωτά, πολύχρωμα μάρμαρα, καθώς επίσης αρχαιοελληνικοί ραβδωτοί ιωνικοί κίονες και κιονόκρανα στόλιζαν τον μεγάλο ναό. Ήταν ο μητροπολιτικός ναός της Τραπεζούντας, την εποχή των Μεγάλων Κομνηνών.
Μετά την αποτελεσματική αντιμετώπιση της τουρκικής επίθεσης στην Τραπεζούντα το 1223, η εικόνα κοσμήθηκε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Α’ με «λίθους τιμίους και μαργάρους λαμπρούς».
Είναι κρίμα που σήμερα δεν έχει διασωθεί η εντυπωσιακή εσωτερική διακόσμηση αυτού του εξαιρετικά σημαντικού ναού.
Ο ναός καταστράφηκε τον Ιούλιο του 1341, κατά την πυρπόληση της Τραπεζούντας από τους Τούρκους Αμιτιώτες και ανακαινίστηκε εκ βάθρων υπό του Τραπεζούντος Ακακίου. Μετά την αποκατάσταση, την ημέρα του Ευαγγελισμού που πανηγύριζε ο ναός, τελέσθηκαν τα εγκαίνια του νέου ανακαινισμένου ναού. Στην Ωδή των εγκαινίων αναφέρεται: «εις τον κοσμόσωστον και θείον ευαγγελισμόν […] καθ’ ην γέγονε νυν και η τήσδε εορτής επωνύμου ιδρυμένου νέου ναού».
Οι αυτοκράτορες Κομνηνοί μετά από νικητήριους πολέμους προσέφεραν πολλά «αφιερωτήρια» στην Παναγία (Θεοτόκο) Χρυσοκεφάλου.
Ο Fallmerayer, o οποίος είχε επισκεφθεί το ναό το 1840, είχε δει ολόκληρο το μωσαϊκό, το οποίο αναπαρίστανε τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου: «Οι κυανές και χρυσές ψηφίδες της εικόνας σπινθηροβολούσαν και άστραφταν από τις ακτίνες του ήλιου».
Μετά το 1461 που έπεσε η Τραπεζούντα, ο ναός μετατράπηκε σε τζαμί με το όνομα Ortahisar Fatih Buyuk Camii, δηλαδή το μεγάλο τζαμί του Πορθητή (Φατίχ) στο μέσο των τειχών. Το 1880 μεγάλο μέρος του ψηφιδωτού του επάνω μέρους της μεγάλης αψίδας καλύφθηκε με κονίαμα.
Δεν γνωρίζω γιατί οι πρόσφυγες του χωριού μας «Χρυσοκέφαλος» αποφάσισαν να γιορτάζουν την εκκλησία μας κατά την ημέρα της Γέννησης της Θεοτόκου και όχι την 25η Μαρτίου.
Αποκλείω το ενδεχόμενο να μην γνώριζε την ημέρα της εορτής της «Παναγίας της Χρυσοκεφάλου» ο μεγάλος μας δάσκαλος Νυμφόπουλος, ο οποίος σπούδασε στο Φροντιστήριο της Τραπεζούντας.
Έφτασε ο καιρός η εκκλησία του χωριού μας να αφιερωθεί και στην «Παναγία την Χρυσοκέφαλο».
Δεν υπάρχει σε όλο τον χριστιανικό κόσμο «Παναγία Χρυσοκέφαλος». Δεν υπάρχει επίσης πουθενά χωριό με το όνομα της χάρης της. Όλες οι εκκλησίες και τα μοναστήρια της «πατρίδας» δοξάζονται στην Ελλάδα, πλην της «Παναγίας της Χρυσοκεφάλου».
Ήρθε η στιγμή μετά από επτά αιώνες λήθης να αποκαταστήσουμε την τιμή και την μνήμη της προστάτιδας των Κομνηνών.
Φέτος, για πρώτη φορά μετά από επτά αιώνες θα υμνηθεί η χάρις της «Παναγίας της Χρυσοκεφάλου». Η χαμένη αχλή των αιώνων της δόξας της έρχεται στην επιφάνεια ενός μικρού χωριού, για να αποδώσει την αξία της σε όλον τον χριστιανικό κόσμο.
Η εκκλησία του χωριού μας στέλνει μήνυμα ελευθερίας στην πάλαι ποτέ κραταιά πρωτεύουσα των Κομνηνών, αποκαλύπτοντας το παλίμψηστο των γραφών της πίστης και της ιστορίας μας.
