Τα Χριστούγεννα, μαζί με την Πρωτοχρονιά, αποτελούν κορυφαίες γιορτές του κύκλου του έτους για τους Έλληνες της ομογένειας, όπως και το Πάσχα και η Κοίμηση της Θεοτόκου. Η χριστουγεννιάτικη περίοδος στις χώρες του Ευξείνου και του Καυκάσου, συγκεκριμένα σε Ρωσία, Ουκρανία, Γεωργία, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν, αλλά και στις δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας, όπου διαβιούν απόγονοι των εξόριστων Ποντίων, είναι περίοδος οικογενειακών επισκέψεων και κοινοτικών εκδηλώσεων.
Στο τραπέζι της κουζίνας ή και του σαλονιού υπάρχουν πάντα μανταρίνια, η ευωδιά των οποίων είναι η ευωδιά των Χριστουγέννων για όλους τους χριστιανούς της Ρωσίας. Σε κάθε σπίτι ετοιμάζονται διάφορα φαγητά και γλυκά, και στολίζεται το έλατο.
Σε αρκετές περιοχές της Γεωργίας, το πρωί της παραμονής των Χριστουγέννων τα παιδιά λένε τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Το βράδυ βγαίνουν και παρέες ενηλίκων, και με τη συνοδεία λύρας, ακορντεόν και ντεφιού, λένε τα κάλαντα μέχρι το πρωί. Νέα συνήθεια είναι οι καλαντιστές να φορούν τις παραδοσιακές ποντιακές ενδυμασίες.
Ποντιακά κάλαντα στο Ουζμπεκιστάν
Ως προς το περιεχόμενο, τα κάλαντα είναι τα ευρέως διαδεδομένα ποντιακά με τις διάφορες παραλλαγές τους, αλλά και νεοελληνικά, καθώς αυτά διαδόθηκαν στην ομογένεια τόσο από την εκπαίδευση στα ελληνικά σχολεία του Πόντου και της τσαρικής Ρωσίας παλαιότερα, όσο και από τη σύγχρονη ροπή των ομογενών στην ελληνομάθεια.
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς από το πρωί τα σπίτια ευπρεπίζονται και ετοιμάζεται η συνεστίαση. Το βράδυ μαζεύονται συγγενείς και φίλοι, τρώγοντας, πίνοντας και αναμένοντας την αλλαγή του χρόνου.
Καθιερωμένα και ευρέως διαδεδομένα εορταστικά εδέσματα αποτελούν η ρωσική σαλάτα Ολιβιέ και η σαλάτα με ρέγγα, ενώ δεν λείπει και η παραδοσιακή βασιλόπιτα. Κατά τη σοβιετική συνήθεια, οι συνδαιτυμόνες αναμένουν με προσήλωση τις τηλεοπτικές ευχές του εκάστοτε αρχηγού του κράτους, τις οποίες ακολουθεί η αντίστροφη μέτρηση και η θεαματική σήμανση του νέου χρόνου, με τον κάθε οικογενειάρχη να ανοίγει πανηγυρικά τη φυλαγμένη –ειδικά για την περίσταση– σαμπάνια. Άπαντες τσουγκρίζουν τα ποτήρια τους και κάνουν μέσα τους μια ευχή για το νέο έτος.
Σε μερικές περιοχές του Καυκάσου την παραμονή της Πρωτοχρονιάς βγάζουν τα εικονίσματα του σπιτιού έξω, και το επόμενο πρωί του νέου χρόνου τα ξαναβάζουν μέσα για την καλοτυχία της οικογένειας, ενώ τα παιδιά γυρίζουν στις γειτονιές ρίχνοντας λίγο σιτάρι μέσα στα σπίτια, ευχόμενα για το καλό της οικογένειας.
Μέχρι και τη δεκαετία του 1990, πολύ διαδεδομένο ήταν το παμποντιακό δρώμενο των Μωμόγερων, το οποίο έφερε διάφορες ονομασίες κατά περιοχή.
Στην Τσάλκα της Γεωργίας παρέες ανδρών –μεταμφιεσμένοι άλλοι με γυναικεία ρούχα, άλλοι με προβιές και με τραγόμορφες ή και προβατόμορφες μάσκες– επισκέπτονταν σπίτια όπου τραγουδούσαν με τη συνοδεία οργάνων όπως ζουρνά ή και άλλων πνευστών, λύρας, ακορντεόν, ντεφιού και νταουλιού, χόρευαν, έκαναν ευτράπελα και εισέπρατταν χρήματα και κεράσματα.
Μεϊμούνια στη Χαραμπά της Τσάλκας, τη δεκαετία του 1980
Στο Κρασνοντάρ υπήρχε ένας με μάσκα τράγου, ένας έκανε τον γαμπρό, άλλος τη νύφη και ένας την αρκούδα, από την οποία ζητούσαν να δείξει «πώς περπατάει ο εργάτης του κολχόζ». Σε κάποια χωριά υπήρχε συν τοις άλλοις και ο «Τούρκος». Στο χωριό Πρασκοβέεβκα του Γκελεντζίκ νεαροί φορούσαν γυναικεία και έβαφαν τα πρόσωπά τους με στάχτη.
Πιο παλιά, στο χωριό Καμπαρντίνκα της ίδιας περιοχής, οι νέοι ντύνονταν Αργοναύτες και έκαναν πως κωπηλατούν μια αυτοσχέδια «Αργώ».
Οι Έλληνες της Αρμενίας γιορτάζουν την Πρωτοχρονιά όπως οι Αρμένιοι συμπατριώτες τους, διατηρώντας ωστόσο και τα δικά τους ιδιαίτερα έθιμα. Το γιορτινό τραπέζι αποτελείται κυρίως από τους αρμένικους ντολμάδες, τη σαλάτα Ολιβιέ και το παστό χοιρινό. Τη δεκαετία του 1990 οι ομογενείς της Αρμενίας αναβίωσαν πολλά από τα ξεχασμένα πανελλήνια έθιμα, όταν πολλοί εξ όσων είχαν φύγει τότε στην Ελλάδα επέστρεφαν στην Αρμενία για τις γιορτές, φέρνοντας –ή μάλλον επαναφέροντας– έθιμα τα οποία είχαν ξεχαστεί την περίοδο του κομμουνισμού.
Ένα τέτοιο έθιμο είναι η θραύση του ροδιού στον τοίχο του σπιτιού. Όσο μακρύτερα σκορπίσουν οι σπόροι, τόσο ευτυχέστερη θα είναι η χρονιά.
Βασικό έθιμο που επιβίωσε σε όλη τη διαχρονία της παρουσίας των Ελλήνων στην Αρμενία είναι η κοπή της βασιλόπιτας.
Ποικίλες εορταστικές εκδηλώσεις πραγματοποιούνται κάθε χρόνο και από τους κατά τόπους ελληνικούς συλλόγους, όπου αυτοί υπάρχουν. Εντός του πλαισίου αυτού οι εορτασμοί έχουν χαρακτήρα κοινοτικό και πολιτιστικό. Οι εκδηλώσεις έχουν έντονη σύνδεση με τη σύγχρονη ποντιακή κουλτούρα όπως διαμορφώνεται πλέον στην Ελλάδα, αλλά και με την ελλαδική, η οποία εκφράζεται μέσω μουσικών ακουσμάτων και χριστουγεννιάτικων εδεσμάτων.
Όσοι ομογενείς από τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες μετανάστευσαν και ρίζωσαν σε Ελλάδα και Κύπρο, αλλά και σε άλλες χώρες ένθεν κακείθεν του Ατλαντικού, διατηρούν αρκετές από τις συνήθειες της πατρίδας τους.
Νοσταλγούν και θυμούνται.
Από το εορταστικό τραπέζι δεν λείπουν οι γεύσεις των χωρών από τις οποίες προέρχονται. Με την καρδιά μοιρασμένη σε δύο πατρίδες, γιορτάζουν κάθε φορά δύο πρωτοχρονιές λόγω της διαφοράς ώρας· πρώτα την πολύ δική τους, τη ρωσική, αναμένοντας την τηλεοπτική μετάδοση από την Κόκκινη Πλατεία, και μια ώρα μετά, την ακόμα πιο δική τους –την ελληνική–, ευχόμενοι υείαν, ευλοΐαν και καλοχρονίαν.
Σπάρτακος Τανασίδης, ιστορικός
