Η Κρώμνη είχε δύο εισόδους για τους επισκέπτες. Η μία ήταν στο σημείο όπου υπήρχε υπόγεια εκκλησία της Παναγίας, όπως αναφέρει ο Φον Μπράιρερ. Η πέτρινη αυτή εκκλησία, με πλύνθηνη επιφάνεια – στέγη ενός μέτρου πάνω από τη γη και δύο μέτρα κάτω από τη γη, ήταν 15 με 20 μέτρα κοντά «ση Νανάκ τ’ ορμίν» και ένα μέτρο από το δρόμο, που οδηγούσε προς την Άρδασα και Αργυρούπολη.
Χαρακτηριστικό αυτής της εκκλησίας ήταν μια θάμνος από «Τσουρανέα», πίσω από το ιερό, καταφορτωμένη από τεμάχια πανιών, αφιερώματα αρρώστων.
Η άλλη είσοδος ήταν του Αγίου Ζαχαρία («Άεν Ζαχαρέας») παρεκλήσι στα τελευταία χρόνια πριν από το ξεριζωμό και που παλαιότερα στο σημείο αυτό υπήρχε μοναστηράκι.
Και στις δύο εισόδους υπήρχαν φυλάκια επανδρωμένα με αποστολή να αποτρέψουν τυχόν κλοπές μετάλλων και αλόγων.
Είναι γεγονός ότι πάνω από τις εκβολές του ποταμού της Κρώμνης υπήρχαν Μεταλλεία και 500 μέτρα μακρύτερα «τα κλιβάνια». Οι Κρωμναίοι έκαναν και τις εξορύξεις και την επεξεργασία και το λυώσιμο των μεταλλευμάτων επί τόπου.
Αυτής της τοποθεσίας «Καβελάκ» υπάρχει ζωγραφιά στην Παναγία Σουμελά Καστανιάς Βεροίας. Στο σημείο εκείνο, «σα Πεγαδομάτα» ανάβρυζαν γάργαρα νερά, σχημάτιζαν ένα ρυάκι που περνούσε μπροστά από το καφενείο του Γαλατά, όπου υπήρχει και μια τοξοτή γέφυρα.
Τα δύο φυλάκια, μεταξύ άλλων είχαν εντολή να καταστείλουν και να αποκλείουν την λαθρεμπορία του καπνού και τη χρήση του.
Απίστευτο ίσως είναι το δικαίωμα και η υποχρέωση που είχαν τα φυλάκια, να υπενθυμίζουν σε ένοπλους Τούρκους, που ήθελαν να μπουν στο χωριό, ότι ήταν υποχρεωμένοι να αφήσουν τα όπλα τους στο φυλάκιο και να μπουν άοπλοι, σύμφωνα μ’ ένα σουλτανικό φερμάνι. Το τι προηγήθηκε και τι συνέβη για να εκδοθεί ένα τέτοιο σουλτανικό φερμάνι, αξίζει να σημειωθεί εδώ, όπως το διηγήθηκε ο Παπαθανάσης στην αδερλφή του Μαρία Τσαρτιλίδου.
Όταν ο Σουλτάνος εξεστράτευσε κατά των Περσών πέρασε με το στρατό του από την περιοχή της Κρώμνης και στρατοπέδευσε κοντά στο φυλάκιο του Αγίου Ζαχαρίου. Κάποια στιγμή ο επικεφαλής αξιωματικός της εμπροσθοφυλακής, που είχε πλησιάσει το φυλάκιο αντιλήφθηκε να βγαίνει καπνός από το υπόγειο. Δεν άργησε να κατεβεί στο υπόγειο όπου βρήκε τον φύλακα να καπνίζει. Αφού τον επέπληξε τον πήρε και τον παρουσίασε στο Σουλτάνο, αναφέροντας ταυτόχρονα το τι είχε συμβεί.
Υπήρχε απαγορευτική διαταγή του Σουλτάνου που δεν επέτρεπε στους «γκιαούρηδες» να καπνίζουν στο χώρο της τουρκικής επικράτειας.
Ο Σουλτάνος, στον οποίο παρουσίασαν το φύλακα, τον ρώτησε αν είναι αληθινά αυτά που καταγγέλλει ο αξιωματικός. Ναι μεγαλειότατε, είπε ο φύλακας. Και όταν ο Σουλτάνος του είπε, πώς τόλμησες να παραβείς τον όρκο σου, τότε ο φύλακας παρακάλεσε να ερωτηθεί ο αξιωματικός που τον συνέλαβε να καπνίζει. Στη σχετική ερώτηση ο αξιωματικός απάντησε ότι τον έπιασε να καπνίζει στο υπόγειο.
Βλέπετε Μεγαλειώτατε, είπε ο κατηγορούμενος Κρωμναίος, ούτε την εντολή σας παρέβηκα, ούτε τον όρκο που έδωκα. Εγώ, όπως ξέρετε, υποσχέθηκα να κρατήσω τον όρκο μου και να σέβουμε τις διαταγές σας «επί της γης» και όχι «υπό την γην»!
Ο Σουλτάνος εντυπωσιάστηκε και ευχαριστήθηκε από την έξυπνη απάντηση και αμέσως έδωσε εντολή να τον κάνουν λοχία (τον φύλακα) και σημαιοφόρο της στρατιάς του και να τον αποκαλούν Κοροπλή Οσμάν.
Κάποτε η στρατιά του Σουλτάνου έφθασε και στρατοπέδευσε έξω από τα τείχη της Βαγδάτης με σκοπό να ξεκουρασθούν οι στρατιώτες και την επόμενη να γίνει η επίθεση για την κατάληψη της πόλης. Κάποια στιγμή παρουσιάζεται στο Σουλτάνο ο Κοροπλή Οσμάν, δίνοντάς του την ταπακέρα του για να κάνει τσιγάρο, με απώτερο σκοπό να διαβάσει ο Σουλτάνος το επίγραμμα της ταπακέρας. Ο Σουλτάνος αντελήφθηκε την πρόθεση του Κρωμναίου και τον ρώτησε: Τι είναι γραμμένο πάνω στην ταπακέρα; Ο Κρωμναίος που ζητούσε αυτή την ευκαιρία, απάντησε: «Μην αναβάλεις διά την αύριον ότι δύνασαι να κάνεις σήμερον». Υπάρχει κίνδυνος, Μεγαλειώτατε, η επιχείρηση και να αποτύχει. Ο Σουλτάνος διέταξε αμέσως επίθεση και κυρίευσε την πόλη. Οι ενισχύσεις των αντιπάλων που είχαν φθάσει για υπεράσπιση της πόλης δεν πρόλαβαν να αναχαιτίσουν τα σουλτανικά στρατεύματα. Προς τα χαράματα ο Σουλτάνος όταν ρώτησε ποιος έστησε πρώτος τη σημαία πάνω στα τείχη της πόλεως του είπαν ο Κοροπλή Οσμάν, που ήταν πια νεκρός στην πρώτη γραμμή της επίθεσης.
Επιστρέφοντας ο νικητής Σουλτάνος έστειλε αγγελιοφόρο στην Κρώμνη για να πει στον πρόεδρο της Κοινότητας ότι σκοτώθηκε ο νεαρός Κρωμναίος και επιθυμούσε να δει τη μητέρα του ήρωα. Οδηγώντας τη μητέρα του νεκρού στο Σουλτάνο ο πρόεδρος τη συμβούλεψε στο δρόμο και της είπε, αν σου δώσει παράδες 20 ή 50 λίρες, ο Σουλτάνος να μη τις δεχτείς. Να του πεις ότι το παιδί σου δεν ανήκει μόνο σε σένα αλλά σ’ όλη την Κρώμνη. Πράγματι, όταν ο Σουλτάνος συνεχάρη τη μάνα για το άξιο παιδί της και τη ρώτησε τι θέλει, εκείνη του είπε, το παιδί μου δεν ανήκει μόνο σε μένα, αλλά και σ’ όλο το χωριό.
Τότε ο Σουλτάνος ρώτησε τον πρόεδρο: Τι πρέπει στην Κρώμνη που γεννά τέτοιες μητέρες, που γεννούν τέτοια παιδιά; Ο πρόεδρος απάντησε ως εξής: Επειδή, Μεγαλειώτατε, υπάρχει κίνδυνος αιματηρών συγκρούσεων, να απαγορεύσετε να μπαίνουν ένοπλοι Τούρκοι στην Κρώμνη. Τίποτε άλλο θέλετε; ρώτησε ο Σουλτάνος.
Την επέκταση των συνόρων του χωριού ως το Χοτσά-Μεζαρί και της Λαραχανής το δάσος το μισό, πέρα από το λόφο Μετσίτ.
Μήπως τίποτε άλλο θέλει ο πρόεδρος που δίνει τέτοιες απαντήσεις στο Σουλτάνο; Και ο πρόεδρος με πολλή ευστροφία και διπλωματικότητα του είπε: Αυτό το αφήνω στην προαίρεσή σας Μεγαλειώτατε.
Έτσι συντάχτη φερμάνιο μ’ όλες τις απαιτήσεις της Κοινότητας, με τη σαφή διατύπωση: «Απαγορεύεται οπλισμένων Τούρκων η κυκλοφορία μέσα στην Κρώμνη. Είναι υποχρεωμένοι να αφήνουν τα όπλα τους στα Φυλάκια της εισόδου και στην έξοδό τους να τα παραλαμβάνουν. Σε περίπτωση που οπλισμένοι Τούρκοι φέρνουν αντίρρηση οι Κρωμναίοι έχουν το δικαίωμα να τους αφοπλίζουν και να τους πετάξουν έξω από τα σύνορα του χωριού».
Την ύπαρξη αυτού του φερμανιού μού διαβεβαίωσαν και οι Παπαδόπουλος Γιώργος του Στοφόρου και Κεσίδης Δημήτριος.
· Διήγηση: Χρίστος Ν. Τσαρτιλίδης.
· Καταγραφή-Επιμέλεια: Π. Γ. Τανιμανίδης.
