Χώροι ξεκούρασης και διανυκτέρευσης για ανθρώπους και άλογα ήταν τα χάνια στον Πόντο. Πολλά από αυτά ήταν ονομαστά λόγω των ιδιοκτητών τους, κάποια είχαν συνδεθεί με ιστορίες που στη σύγχρονη εποχή ίσως θα χαρακτηρίζονταν «αστικοί μύθοι» ενώ άλλα έγιναν «διάσημα» μέσα από τα ποντιακά τραγούδια και τις διηγήσεις των παλαιοτέρων. Βρίσκονταν στους κύριους δρόμους του Πόντου που χρησιμοποιούσαν οι έμποροι για τις μετακινήσεις τους και εκτιμάται πως γύρω στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν πολλά.
Αρκετές πληροφορίες για τα χάνια στον Πόντο εμπεριέχονται στο βιβλίο «Αρχείον Σταυρί» του Δημήτριου (Σταυριώτης) Παπαδόπουλου, που εκδόθηκε το 1985 από τον Καλλιτεχνικό Οργανισμό Ποντίων Αθηνών (ΚΟΠΑ).
Ο Σταυριώτης αναφέρει τα πιο γνωστά αλλά και τους λόγους που εξαφανίστηκαν σιγά-σιγά.
≈
Κατά το χρονικόν διάστημα 1790-1875, κατά το οποίον ελειτούργησε το «Βασιλακόν», ανηγέρθησαν και ελειτούργησαν κατά μήκος του δρόμου αυτού τα κατωτέρω χάνια:
- Τα χάνια «τη Κορκέλ’» παρά το Γύρισμαν.
- Τα χάνια «τη Φίλ’ππονος» κάτωθεν του συνοικισμού Τσακαλάντων.
- Τα χάνια «τη Κωνσταντίν’» παρά το Πλουζέν.
- Τα χάνια «τ’ Αραφαήλ» πλησίον και απέναντι της ενορίας Μονοβάντων.
- Η «Μενζιλχανά» παρά το χάνι και τ’ αργαστέρια (σιδηρουργείον και παντοπωλείον) του Αραφαήλ (Ραφαήλ). Ήτο κρατικός σταθμός, όπου διετηρούντο αδιακόπως εφεδρικά άλογα διά να αντικαθιστούν τα κουρασμένα ή ασθενούντα που μετέφερον το ταχυδρομείον.
- Τα χάνια «τη Ζαβιρέν» ή «τη Πεζιρκιάν’ τα τικιάνα». Εδώ υπήρχαν μεγάλα χάνια, όπου κατέλυον πολυπληθή μεγάλα καραβάνια. Υπήρχον και μεγαλύτερα αργαστέρια (σιδεράδικα και μπακάλικα).
- «Τη Γουλατί’ τα χάνια» επάνω στο μεγάλο σταυροδρόμι των οδικών αρτηριών εσωτερικού• Σταυρίν-Γουλάτ-Κατεφορία και Παϊπούρτ-Γουλάτ-Ζύγανα. Ήσαν τα μεγαλύτερα χάνια και αργαστέρια και «κορτέν’», δηλ. φυλάκιον χωροφυλακής. Ελειτούργησαν αρκετά χρόνια και μετά την κατάργησιν του «Βασιλακού» δρόμου. Επί του Κουλάτ-νταγ ελειτουργούσαν από το 1790 έως το 1895 δέκα περίπου χάνια και αργαστέρια ανήκοντα εις Σταυριώτας. Τα σπουδαιότερα εξ αυτών ήσαν του Μολλά Πεκίρ (Τούρκου), του Μωυσή Μισαηλίδη, του Χαράλαμπου Κασιμίδη (κρυφού), του Παρασκευά Κελεσίδη (κρυφού) και άλλων. Το 1895 κατηργήθη το επί του Κουλάτ-νταγ φυλάκιον της χωροφυλακής. Τότε διελύθησαν και τα χάνια, διότι υφίσταντο τας επιδρομάς ληστοσυμμοριών. Ο Παρασκευάς Κελεσίδης μετά του υιού του Θεμιστοκλή εκ της ενορίας Απανωχώρ’ εκινδύνευσαν να σφαγούν υπό ληστών και εσώθησαν ως εκ θαύματος. Την αυτήν τύχην είχε και ο τελευταίος χαντζής Χαράλαμπος Κασιμίδης, από ‘Απανωχώρ’, ο οποίος υπέστη πολλά βασανιστήρια από ληστάς το 1900. Από τότε διελύθησαν οριστικώς όλα τα χάνια.
Σημειωτέον ότι και το χάνι «τη Κωνσταντίν’», παρά το Πλουζέν, διετηρείτο και επί των ημερών μας, ελειτουργούσεν εκεί σιδηρουργείον με τεχνίτην τον από Κοκοζάντων της ενορίας Αφκατωχώρ’ Παναέτεν Μαντρέτζον.
Δ. Κ. Παπαδόπουλος
•Πηγή: Αρχείον Σταυρί, Δ. Κ. Παπαδόπουλου, ΚΟΠΑ, Αθήνα (1985), σελ. 30.
•Σημ.: Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία του πρωτότυπου.
